असहकार चळवळ (१९२०-१९२२)

 पार्श्वभूमी व ठराव:

🔷 विशेष अधिवेशन: सप्टेंबर १९२०, कलकत्ता (अध्यक्ष: लाला लजपत राय) – असहकाराचा प्रस्ताव मांडला.

🔷 वार्षिक अधिवेशन: डिसेंबर १९२०, नागपूर (अध्यक्ष: सी. विजयराघवाचारीआर) –
🔹असहकाराच्या कराराला अंतिम मंजुरी. (हा ठराव चित्तरंजन दास यांनी मांडला).

👉 महाराष्ट्रातील विशेष योगदान:

🔷 टिळक स्वराज्य फंड: चळवळीसाठी १ कोटी रुपये गोळा करण्याचे उद्दिष्ट होते.

🔹 महाराष्ट्रातून या फंडासाठी मोठा निधी गोळा झाला.

🔷 परकीय कापडाची होळी: मुंबईत परकीय कापडाची मोठी होळी करण्यात आली.

🔷 दारूबंदी आंदोलन: पुणे आणि मुंबईत दारूच्या दुकानांसमोर मोठ्या प्रमाणात मोर्चे व निदर्शने झाली.

🔷 विद्यापीठ स्थापना: राष्ट्रीय शिक्षणाचा भाग म्हणून पुण्यात टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ (१९२१) ची स्थापना झाली.

👉 महत्त्वाच्या घटना व शेवट:

🔷 मुळशी सत्याग्रह (१९२१): सेनापती बापट यांच्या नेतृत्वाखाली टाटा कंपनीच्या धरणाविरुद्ध महाराष्ट्रात समांतर शेतकरी आंदोलन सुरू झाले.

🔷 प्रिन्स ऑफ वेल्सचे आगमन: नोव्हेंबर १९२१ मध्ये मुंबईत आगमन झाल्यावर प्रचंड हरताळ पाळण्यात आला.
🔹 यामुळे मुंबईत मोठ्या प्रमाणात दंगल व हिंसाचार झाला.

🔷 चौरी-चौरा घटना: ५ फेब्रुवारी १९२२ (उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्हा) – २२ पोलिसांना जिवंत जाळले.

🔷 चळवळ मागे: १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी बारडोली येथील बैठकीत गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली.

🔴 सविनय कायदेभंग चळवळ (१९३०-१९३४)

👉 प्रारंभ (दांडी यात्रा):
🔷 कालावधी: १२ मार्च १९३० ते ५ एप्रिल १९३० (एकूण २४ दिवस, २४१ मैल अंतर).
🔷 सहभागी: गांधीजींसोबत ७८ अनुयायी होते.
🔹 यात महाराष्ट्रातून अवंतिकाबाई गोखले आणि इतर प्रमुख नेत्यांचा समावेश होता.
🔷 कायदा मोडला: ६ एप्रिल १९३० रोजी दांडी येथे मीठाचा कायदा मोडला.

👉 महाराष्ट्रातील प्रमुख केंद्र आणि सत्याग्रह :

🔷 १) वडाळा सत्याग्रह (मुंबई):
🔹 १६ एप्रिल १९३० पासून सुरुवात. १६ मे आणि १ जून रोजीचे मोर्चे सर्वात मोठे होते.
🔹 नेतृत्व: अवंतिकाबाई गोखले, कमलादेवी चट्टोपाध्याय, के. एफ. नरिमन.

🔷 २) शिरोडा सत्याग्रह (रत्नागिरी/सिंधुदुर्ग):
🔹 १२ मे १९३० रोजी मीठाचा पाडाव केला.
🔹 नेतृत्व: डॉ. आठल्ये, अप्पासाहेब पटवर्धन, अच्युतराव पटवर्धन.

🔷 ३) धारासणा सत्याग्रह (गुजरात - महाराष्ट्राशी जोडलेला):
🔹 नेतृत्व: सरोजिनी नायडू, इमाम साहेब आणि मणिलाल गांधी.
🔹 महाराष्ट्रातून कॅप्टन लक्ष्मीपती आणि कार्यकर्त्यांचा मोठा सहभाग होता. अमेरिकन पत्रकार वेब मिलर याने येथील अमानुष लाठीहल्ल्याचे वर्णन केले.

🔷 ४) सोलापूरचा उठाव (मार्शल लॉ):
🔹 गांधीजींच्या अटकेनंतर (५ मे) सोलापूरमध्ये गिरणी कामगारांचा प्रचंड उद्रेक झाला. ९ ते १६ मे दरम्यान सोलापूरवर जनतेचे नियंत्रण होते.

🔹 ४ हुतात्मे (फाशी):
मल्लप्पा धनशेट्टी, जगन्नाथ शिंदे, कुर्बान हुसेन, आणि श्रीकिसन सारडा.

🔷 ५) महाराष्ट्रातील जंगल सत्याग्रह (मीठ उपलब्ध नसलेल्या भागात):

🔹 पुसद (यवतमाळ): १० जुलै १९३०
नेतृत्व: लोकनायक बापूजी अणे (आरक्षित जंगलातील गवत कापून कायदा मोडला).

🔹 बिळाशी (सांगली): १८ जुलै १९३० – येथे तिरंगा फडकवण्यासाठी मोठा संघर्ष झाला (राजू आणि नाना या बालकांचे योगदान).

🔹 चिरनेर (रायगड): २५ सप्टेंबर १९३० – येथे पोलिसांच्या गोळीबारात अनेक जण हुतात्मे झाले (उदा. नागू सयाजी जाधव).

🔹 इतर प्रमुख केंद्र: संगमनेर व अकोले (अहमदनगर), कळवण (नाशिक).

👉 चळवळीचा शेवट:
🔷 गांधी-आयर्विन करार: ५ मार्च १९३१ (या करारानुसार पहिली चळवळ स्थगित करून गांधीजी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेला गेले).

🔷 दुसरा टप्पा: परिषद अपयशी ठरल्याने जानेवारी १९३२ मध्ये चळवळ पुन्हा सुरू झाली, पण ती कमजोर पडली आणि मे १९३४ मध्ये पूर्णपणे मागे घेण्यात आली.

✅वर असहकार चळवळ व सविनय कायदेभंग चळवळ याविषयी महाराष्ट्र तसेच भारतातील ज्या काही महत्त्वाच्या घडामोडी होत्या त्या टाकल्या आहेत याबाहेर प्रश्न जाण्याची शक्यता खूपच कमी आहे..
✅इतकं केलं तरी तुम्हाला नक्की मार्क्स पडतील..