केंद्र–राज्य संबंध : प्रमुख आयोग व समित्या

अधिक माहितीसाठी नक्की पहा :  www.yashacharajmarg.com

१) 1966 – पहिला प्रशासकीय सुधारणा आयोग (ARC)

➤ अध्यक्ष : मोरारजी देसाई (नंतर के. हनुमंतय्या)

➤ केंद्र–राज्य संबंधांसाठी स्वतंत्र अंतरराज्य परिषद स्थापन करण्याची शिफारस

➤ केंद्र व राज्यांच्या प्रशासकीय रचनेत कार्यक्षमता वाढवणे

२) 1969 – राजमान्नार समिती (तमिळनाडू सरकारने स्थापन)

➤ केंद्राकडे वाढती सत्ता–एकवटणूक यावर टीका

➤ राज्यांना अधिक स्वायत्तता देण्याची शिफारस

➤ कलम 356 चा दुरुपयोग थांबवण्याची शिफारस

➤ केंद्र-राज्य आर्थिक संबंध पुनर्रचना

३) 1973 – आनंदपूर साहिब ठराव (अकाली दल)

➤ "मजबूत राज्य – मर्यादित केंद्र" ही भूमिका

➤ केंद्राकडे फक्त संरक्षण, परराष्ट्र, चलन, दूरसंचार

➤ पंजाब आणि शीख समुदायाच्या हक्कांचे संरक्षण

४) 1977 – पश्चिम बंगाल जाहीरनामा

➤ केंद्र–राज्य नात्यातील राजकीय पक्षपाताला विरोध

➤ केंद्राने राज्य सरकारांना अस्थिर न करण्याची मागणी

➤ राज्यांच्या आर्थिक स्वायत्ततेवर भर

५) 1983 – सरकारिया आयोग (सर्वात महत्त्वाचा)

➤ अध्यक्ष : आर. एस. सरकारिया

➤ केंद्र–राज्य कार्यविभाजनाचे सखोल पुनरावलोकन

➤ कलम 356 चा वापर अत्यंत अपवादात्मक प्रसंगीच

➤ अंतरराज्य परिषद सक्रिय करण्याची शिफारस

➤ राज्यपालांच्या नियुक्तीत राजकीय हस्तक्षेप टाळणे

➤ केंद्र–राज्य आर्थिक वाटपात संतुलन

६) 2007 – पुंच्छी आयोग

➤ अध्यक्ष : माधव मेनन (पुंच्छी आयोग)

➤ केंद्र–राज्य विश्वासनिर्मिती यावर भर

➤ राज्यपालांची भूमिका – "निष्पक्ष संविधानिक प्रमुख"

➤ कलम 356 वापरासाठी स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे

➤ सहकार संघराज्य (Cooperative Federalism) मजबूत करणे

कृष्णशास्त्री हरि चिपळूणकर (1824-78)

अधिक माहितीसाठी नक्की पहा :  www.yashacharajmarg.com

ओळख - बृहस्पती,मराठीचे जॉन्सन म्हणून प्रसिद्ध

> कार्य :-

पुणे पाठशाळेचे उपप्राचार्य,

ट्रेनिंग कॉलेजचे प्राचार्य,

रिपोर्टर ऑन द नेटिव्ह प्रेस,

सरकारी अनुवादक, 

दक्षिणा प्राइस कमिटीचे सेक्रेटरी

> साहित्य :-

1) विचारलहरी (पाक्षिक) (1852)

2) शालापत्रक (नियतकालिक) (1852)

3) अर्थशास्त्र परिभाषा प्रकरण पहिले (James Mill च्या Principle of Political Economy चे मराठी भाषांतर)

4) सॉक्रेटिसच्या चरित्राचा मराठीत अनुवाद

5) अनेक विद्यामूलक तत्व संग्रह

6) डॉ.जॉन्सन यांच्या 'रासलेस' चा मराठी अनुवाद

    (यामुळे त्यांना मराठीचे जॉन्सन म्हटले जाई)

7) दादोबा तर्खडकर यांच्या 'व्याकरण' नामक ग्रंथावर 'पुणे पाठशाला' पत्रकात निबंध

8) कालिदासच्या मेघदुताचा अनुवाद 'पद्यरत्नावली'

9) संस्कृत भाषेचे लघु व्याकरण

10) अरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारिक गोष्टी

सिंधू नदी प्रणाली : प्रमुख नद्या व प्रकल्प

अधिक माहितीसाठी नक्की पहा :  www.yashacharajmarg.com

1) झेलम नदी

➤ उगम — काश्मीर, पीरपंजाल रांगा, शेषनाग तलावाजवळ

➤ प्राचीन नाव — वितस्ता

➤ काश्मीरमध्ये झेलम नदी वुलर सरोवरातून वाहते

➤ पाकिस्तानमध्ये जाऊन चिनाब नदीला मिळते

▪️किशनगंगा जलविद्युत प्रकल्प ⚡️

➤ झेलमची उपनदी किशनगंगा नदीवर (J&K)

➤ क्षमता — 330 MW

➤ प्रकल्पावर पाकिस्तानचा आक्षेप

2) चिनाब नदी

➤ उगम — बारा लाचा ला, चंद्र + भागा जलप्रवाह

➤ लांबी — 1180 किमी

➤ पाकिस्तानात प्रवेश केल्यानंतर झेलम व रावी नदी मिळतात

➤ पुढे पंचनद येथे सिंधूला मिळते

➤ प्राचीन नाव — असिकनी

▪️बागलिहार जलविद्युत प्रकल्प ⚡️

➤ चिनाब नदीवर — जम्मू व काश्मीर

➤ क्षमता — 900 MW

3) रावी नदी

➤ उगम — हिमाचल प्रदेश, कुलू जिल्हा, रोहतांग खिंडीजवळ

➤ लांबी — 725 किमी

➤ प्राचीन नाव — पारुष्णी

➤ पाकिस्तानातील रापूर येथे चिनाब नदीला मिळते

4) बियास नदी

➤ उगम — रोहतांग खिंडीच्या दक्षिणेला बियास कुंड

➤ लांबी — 460 किमी

➤ प्राचीन नाव — विपाशा

➤ पंजाबमधील हरिके येथे सतलज नदीला मिळते

5) सतलज नदी

➤ उगम — राकस सरोवर, तिबेट (चीन)

➤ लांबी — एकूण 1450 किमी • भारतातील 1050 किमी

➤ प्राचीन नाव — सतद्रू / सुतुद्री / शतुद्री

➤ तिबेटमध्ये लंगकेन झांगो नावाने ओळख

➤ ताशी गंगमार्गे हिमाचल → पंजाब प्रवेश

➤ पाकिस्तानातील मिथानकोट येथे सिंधू नदीला मिळते

▪️भाक्रा-नांगल बहुउद्देशीय प्रकल्प ⚡️

➤ सतलज नदीवर — पंजाब

➤ जलाशयाचे नाव — गोविंदसागर

कोशिकाविभाजन (Cell Division):

अधिक माहितीसाठी नक्की पहा :  www.yashacharajmarg.com

कोशिकाविभाजन म्हणजे एका कोशिकेचे दोन किंवा अधिक नवीन कोशिकांमध्ये विभाजन होणे. ही प्रक्रिया सजीवांच्या वाढीसाठी, ऊतकांच्या दुरुस्तीकरिता आणि पुनरुत्पादनासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

🌱 कोशिकाविभाजनाचे प्रकार:

1. मायटॉसिस (Mitosis) — समविभाजन

• या प्रक्रियेत एक आई कोशिका दोन सारख्या कन्या कोशिकांमध्ये विभागली जाते.

• दोन्ही कन्या कोशिकांमध्ये आई कोशिकेइतक्याच गुणसूत्रांची संख्या असते.

• उद्देश: वाढ, जखम बरी होणे, ऊतकांची पुनर्रचना इ.

• चार टप्पे:

1. प्रोफेज (Prophase) – गुणसूत्र स्पष्ट दिसतात.

2. मेटाफेज (Metaphase) – गुणसूत्र मध्यरेषेवर रचतात.

3. अ‍नाफेज (Anaphase) – गुणसूत्रांचे दोन भाग होतात.

4. टेलोफेज (Telophase) – दोन स्वतंत्र केंद्रक तयार होतात.

त्यानंतर सायटोकायनेसिस (Cytokinesis) म्हणजे कोशिकाद्रवाचे विभाजन होते.

2. मायओसिस (Meiosis) — अर्धविभाजन

• ही प्रक्रिया प्रजनन कोशिकांमध्ये (गॅमेट्समध्ये) होते.

• एका कोशिकेपासून चार कन्या कोशिका तयार होतात.

• प्रत्येक कन्या कोशिकेमध्ये अर्धी गुणसूत्रसंख्या (n) असते.

• उद्देश: लैंगिक प्रजननासाठी गॅमेट्स तयार करणे.

• दोन टप्पे असतात:

• मायओसिस-I (पहिला विभाग) → गुणसूत्रांची अर्धी संख्या होते.

• मायओसिस-II (दुसरा विभाग) → प्रत्येक गुणसूत्राचे दोन भाग होतात.

🧬 कोशिकाविभाजनाचे महत्त्व:

• सजीवांची वाढ व विकास

• जखम दुरुस्ती आणि नवीन पेशी निर्माण

• वंशपरंपरेत स्थैर्य राखणे

• प्रजननासाठी गॅमेट्स निर्माण

भारतातील क्रांतिकारक चळवळी

अधिक माहितीसाठी नक्की पहा :  www.yashacharajmarg.com

🔹 १८९७ – प्लेग प्रकरणावरून चाफेकर बंधूंनी पुण्यात कमिशनर रँड व आयर्स्टचा खून केला.

🔹 १९०० – सावरकरांनी पुणे येथे मित्रमेळा या संघटनेची स्थापना केली.

🔹 १९०२ – नरेंद्र भट्टाचार्य यांनी कलकत्त्यात अनुशीलन समितीची स्थापना केली.

🔹 १९०४ – सावरकरांनी नाशिक येथे अभिनव भारत या संघटनेची स्थापना केली.

🔹 १९०५ – श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी लंडन येथे इंडिया हाऊस नावाचे वसतिगृह सुरू केले.

🔹 १९०७ – बंगालमधील क्रांतिकारकांनी ले. गव्हर्नर फुलर यांच्या रेल्वेगाडीवर बॉम्ब फेकला.

🔹 ३० एप्रिल १९०८ – खुदीराम बोस व प्रफुल्लकुमार चाकी यांनी कलेक्टर किंग्सफोर्डवर बॉम्ब फेकला.

🔹 २१ डिसेंबर १९०९ – अनंत कान्हेरे यांनी नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सनचा खून केला.

🔹 १९०९ – मदनलाल धिंग्राने कर्झन वायलीला गोळ्या घालून खून केला.

🔹 १९१० – नाशिक कटामध्ये सावरकरांना ५० वर्षे काळ्या पाण्याची शिक्षा झाली.

🔹 डिसेंबर १९१२ – अवधबिहारी यांनी दिल्लीत हार्डिंग्जवर हत्तीवरून बॉम्ब फेकला.

🔹 १९१३ – लाला हरदयाळ यांनी कॅलिफोर्नियात गदर पार्टीची स्थापना केली.

🔹 १९२४ – सचिंद्रनाथ संन्याल यांनी हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन (HRA) ची स्थापना केली.

🔹 ऑगस्ट १९२५ – चंद्रशेखर आझाद यांच्या नेतृत्वाखाली काकोरी येथे रेल्वे अडवून सरकारी खजिना लुटला.

🔹 १९२८ – चंद्रशेखर आझाद यांनी हिंदुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) ची स्थापना केली.

🔹 १७ डिसेंबर १९२८ – लाहोर येथे दयानंद कॉलेजजवळ भगतसिंग, सुखदेव व राजगुरू यांनी सॅंडर्सचा खून केला.

🔹 ८ एप्रिल १९२९ – भगतसिंग व बटुकेश्वर दत्त यांनी केंद्रीय कायदेमंडळात बॉम्ब टाकला.

🔹 १८ एप्रिल १९३० – सूर्यसेन यांच्या नेतृत्वाखाली चितगाव कट राबविण्यात आला; महिलांचाही सहभाग होता.

🔹 २३ मार्च १९३१ – लाहोर तुरुंगात भगतसिंग, सुखदेव व राजगुरू यांना फाशी; तसेच जतींद्रनाथ दास यांचे ६४ दिवसांच्या उपोषणानंतर निधन.

प्रसिद्ध कवि आणि संरक्षक शासक

अधिक माहितीसाठी नक्की पहा :  www.yashacharajmarg.com

✍️ कवि: अश्वघोष

📖 योगदान: बुद्धचरित, सौंदरानंद

👑 संरक्षक: कनिष्क (कुषाण वंश)

✍️ कवि: वसुमित्र

📖 योगदान: महाविभाष शास्त्र; चतुर्थ बौद्ध संगीति की अध्यक्षता

👑 संरक्षक: कनिष्क (कुषाण वंश)

✍️ कवि: भवभूति

📖 योगदान: मालती-माधव, महावीरचरित, उत्तररामचरित

👑 संरक्षक: यशोवर्मन (वर्मन वंश)

✍️ कवि: बाणभट्ट

📖 योगदान: हर्षचरित, कादम्बरी

👑 संरक्षक: हर्षवर्धन (पुष्यभूति वंश)

✍️ कवि: दण्डी

📖 योगदान: दशकुमारचरित, काव्यदर्शन

👑 संरक्षक: नरसिंहवर्मन–II (पल्लव वंश)

✍️ कवि: हरिषेण

📖 योगदान: प्रयाग प्रशस्ति (इलाहाबाद स्तंभ लेख)

👑 संरक्षक: समुद्रगुप्त (गुप्त वंश)

✍️ कवि: जयदेव

📖 योगदान: गीतगोविंद (कृष्ण भक्ति पर आधारित महाकाव्य)

👑 संरक्षक: लक्ष्मण सेन (सेन वंश)

✍️ कवि: माघ

📖 योगदान: शिशुपालवध

👑 संरक्षक: वत्सराज (गुर्जर प्रतिहार वंश)

✍️ कवि: कंबन

📖 योगदान: रामावतारम (कंबरामायण)

👑 संरक्षक: कुलोतुंग–II (चोल वंश)

✍️ कवि: चंदबरदाई

📖 योगदान: पृथ्वीराज रासो

👑 संरक्षक: पृथ्वीराज चौहान

✍️ कवि: कबीर

📖 योगदान: बीजक, साखी ग्रंथ

👑 संरक्षक: —

✍️ कवि: सूरदास

📖 योगदान: सूरसागर, सूरसारावली

👑 संरक्षक: —

✍️ कवि: अमीर खुसरो

📖 योगदान: तुहफातुस-सिघ्घ्र, खजाइन-उल-फुतूह, किरान-उस-सादेन

👑 संरक्षक: अलाउद्दीन खिलजी (दिल्ली सल्तनत)

✍️ कवि: नंदी थिम्मन

📖 योगदान: पारिजातपहरण, वाणीविलास

👑 संरक्षक: कृष्णदेव राय (तुलुव वंश)

✍️ कवि: अल्लासानी पेद्दना

📖 योगदान: स्वारोचीत सम्भव, मनुचरित

👑 संरक्षक: कृष्णदेव राय (तुलुव वंश

✍️ कवि: कवीन्द्र परमानंद

📖 योगदान: श्री शिवभारत (शिवाजी की जीवनी)

👑 संरक्षक: शिवाजी (मराठा वंश)

✍️ कवि: राजशेखर

📖 योगदान: काव्यमीमांसा, कर्पूरमंजरी

👑 संरक्षक: महेंद्रपाल (गुर्जर प्रतिहार वंश)

✍️ कवि: रविकीर्ति

📖 योगदान: ऐहोल शिलालेख (पुलकेशिन II के शासन का वर्णन)

👑 संरक्षक: पुलकेशिन–II (चालुक्य वंश)

✍️ कवि: रहीम

📖 योगदान: खेतकौटुम, खान-ए-खाना, बाबरनामा (अनुवाद)

👑 संरक्षक: अकबर (मुगल वंश)

✍️ कवि: आगा हसन अमानत

📖 योगदान: इंदर सभा (उर्दू नाटक)

👑 संरक्षक: वाजिद अली शाह (अवध साम्राज्य)

✍️ कवि: बलियार सिंह

📖 योगदान: कोसलनंद काव्यम

👑 संरक्षक: पंडित गंगाधर मिश्र (संबलपुर राज्य)

✍️ कवि: शंकरदेव

📖 योगदान: बोरगीत, अंकिया नाट, बृजवाली भाषा का प्रयोग

👑 संरक्षक: शुंगमुंग (अहोम वंश)

📘 आठवणीत राहील अशी योग्य टिप:

➡️ “अमरसिंह – अमरकोश – चंद्रगुप्त द्वितीय”

➡️ “अश्वघोष – बुद्धचरित – कनिष्क”

➡️ “बाणभट्ट – हर्षचरित – हर्षवर्धन”

➡️ “जयदेव – गीतगोविंद – लक्ष्मण सेन”

➡️ “चंदबरदाई – पृथ्वीराज रासो – पृथ्वीराज चौहान”

➡️ “अमीर खुसरो – अलाउद्दीन खिलजी”

बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक (Global Multidimensional Poverty Index – MPI)

अधिक माहितीसाठी नक्की पहा :  www.yashacharajmarg.com

1) मूलभूत माहिती

➤ जाहीर करणाऱ्या संस्था : UNDP व OPHI

➤ सुरुवात : २०१०

➤ उद्देश : उत्पन्नापलीकडे जाऊन दारिद्र्याचे बहुआयामी स्वरूप मोजणे

2) आयाम व निर्देशांक

➤ एकूण ३ आयाम व १० निर्देशांक

▪️आरोग्य

➤ पोषण

➤ बाल मर्त्यता

▪️शिक्षण

➤ पूर्ण केलेली शालेय वर्षे

➤ शाळेतील हजेरी

▪️जीवनमान (Standard of Living)

➤ स्वयंपाक इंधन

➤ स्वच्छता

➤ पिण्याचे पाणी

➤ निवासाची गुणवत्ता

➤ वीज

➤ संपत्ती

3) MPI स्कोअरचे वर्गीकरण

➤ 1% – 20% : No to Less Poverty

➤ 20% – 33.33% : असुरक्षित (Vulnerable)

➤ 33.33% – 50% : बहुआयामी गरीब

➤ 50% पेक्षा जास्त : तीव्र बहुआयामी गरीब