यशाचा राजमार्ग प्रश्न संच

प्र. अलीकडेच सेंट्रल बँकिंग कमिशन 2022 मध्ये 'गव्हर्नर ऑफ द इयर' पुरस्कार कोणाला मिळाला आहे?
उत्तर :- मारिओ मार्सेल

प्र. भारतीय नौदलाच्या कोणत्या जहाजाला अलीकडेच राष्ट्रपती कलर्स पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे?
उत्तर :- INS वालसुरा

प्र. इंडियन सायकियाट्रिक सोसायटीची नॅशनल कॉन्फरन्स नुकतीच कोणत्या शहरात सुरू झाली आहे?
उत्तर :- विशाखापट्टणम

प्र. अलीकडेच 7 व्या स्मार्ट सिटीज इंडिया एक्स्पो कोणत्या शहरात आयोजित करण्यात आला आहे?
उत्तर :- नवी दिल्ली

प्र. अलीकडेच FIFA विश्वचषक कतार 2022 चे प्रायोजकत्व करणारी पहिली भारतीय कंपनी कोण बनली आहे?
उत्तर :- भायजू

प्र. नुकतेच 'द लिटल बुक ऑफ जॉय' हे मुलांचे पुस्तक कोणी लिहिले आहे?
उत्तर :- दलाई लामा आणि डेसमंड टुटू

प्र. अलीकडेच NITI आयोगाने जारी केलेल्या निर्यात तयारी निर्देशांक 2021 मध्ये कोणत्या राज्याने अव्वल स्थान पटकावले आहे?
उत्तर :- गुजरात

प्र. नुकत्याच संपलेल्या इबरड्रोला स्पॅनिश पॅरा-बॅडमिंटन आंतरराष्ट्रीय 2022 मध्ये दोन रौप्य आणि एक कांस्य पदक कोणी जिंकले आहे?
उत्तर :- प्रमोद भगत

Join Now : https://chat.whatsapp.com/DqMVSHQN9mx8XTUCVQ7wwY

२९ मार्च २०२२ चालू घडामोडी

प्र. अलीकडेच कोणत्या शहरात जागतिक औषध केंद्र स्थापन करण्यासाठी WHO ने भारतासोबत करार केला?

उत्तर :- जामनगर

प्र. अलीकडेच, "सैफ अंडर-18 महिला चॅम्पियनशिप 2022" या फुटबॉल स्पर्धेचे विजेतेपद कोणी जिंकले आहे?

उत्तर :- भारत

प्र. नुकतेच निओ बँक अ‍ॅव्हेल फायनान्सचे संपादन कोणी जाहीर केले आहे?

उत्तर :- ओला

प्र. अलीकडेच AAI ने स्वदेशी हवाई वाहतूक व्यवस्थापन प्रणाली विकसित करण्यासाठी कोणाशी करार केला आहे?

उत्तर :- भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड

प्र. अलीकडे २६ मार्च २०२२ रोजी कोणत्या देशाने ५१ वा स्वातंत्र्यदिन साजरा केला?

उत्तर :- बांगलादेश

प्र. अलीकडेच संरक्षण मंत्रालयात सल्लागार म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे?

उत्तर :- लेफ्टनंट जनरल विनोद जी खंदारे

प्र. कोणत्या राज्य सरकारने अलीकडेच संरक्षण दल हेल्प डेस्क सुरू केला?

उत्तर :- उत्तराखंड

प्र. अलीकडेच केंद्र सरकारने 'प्रधानमंत्री गरीब कल्याण अन्न योजना' किती काळासाठी वाढवली आहे?

उत्तर :- सप्टेंबर २०२२

प्र. अलीकडेच भारतीय बॅडमिंटन संघटनेच्या अध्यक्षपदी कोणाची निवड झाली?

उत्तर :- हिमंता बिस्वा सरमा

प्र. अलीकडे संरक्षण मंत्रालयाने किती नवीन सैनिक शाळांना मान्यता दिली आहे?

उत्तर :- २१

प्र. अलीकडेच, नाटोचे सरचिटणीस जेन्स स्टॉल्टनबर्ग यांचा कार्यकाळ किती काळासाठी वाढवण्यात आला आहे?

उत्तर :- १ वर्ष

प्र. अलीकडेच आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना (ILO) चे महासंचालक म्हणून नियुक्त झालेले पहिले आफ्रिकन कोण बनले आहे?

उत्तर :- गिल्बर्ट होंगबो

प्र. नुकताच संडे स्ट्रीट इनिशिएटिव्ह कोणाकडून सुरू करण्यात आला?

उत्तर :- मुंबई पोलीस

----------------------------------------

समुद्रशास्त्र

समुद्रशास्त्र

समुद्रशास्त्र तथा सागरशास्त्र (ग्रीक शब्द ὠκεανός म्हणजे "महासागर" आणि γράφω म्हणजे "लिहिणे"चा अर्थ), हा भौगोलिक आणि जैविक जैविक घटकांचा अभ्यास आहे. हे पर्यावरणीय तंत्रज्ञानासह विविध विषयांचा समावेश असलेल्या पृथ्वी विज्ञान आहे; महासागर प्रवाह, लाटा, आणि भौगोलिक द्रव गतिशीलता; प्लेट टेक्टोनिक्स आणि समुद्राच्या तळावरील भूगोल; आणि महासागर आणि त्याच्या सीमा ओलांडून विविध रासायनिक पदार्थ आणि भौतिक गुणधर्म असणारी या वैविध्यपूर्ण विषयांवर अनेक विषयांचा अभ्यास करण्यात आला आहे ज्यात समुद्रशास्त्रज्ञ जगभरातील अधिक ज्ञान आणि त्यातील प्रक्रियेची समज वाढवतात: खगोलशास्त्र, जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, हवामानशास्त्र, भूगोल, भूगर्भशास्त्र, जल विज्ञान, हवामानशास्त्र आणि भौतिकशास्त्र. पॅलिओ ओशनोग्राफी भूगर्भीय भूतकाळात महासागरांच्या इतिहासाचा अभ्यास करते

१ . समुद्रमार्ग, महासागरांच्या तळाशी आणि सागरी वनस्पती आणि प्राणी यांच्यासह महासागरांचा अभ्यास.

२. महासागरांचा अभ्यास आणि त्यांचे जीवन.

सागरशास्रा मध्ये सागर व महासागरतील घटकांचा भौतिक, रासायनिक व जैविक दृष्टाने अभ्यास केला जाता.

पर्यावरणशास्त्र

पर्यावरणशास्त्र

निसर्गामधील सजीव आणि निर्जीव घटकांचा परस्पर संबंध त्याचबरोबर ज्या विषयांतर्गत याचा अभ्यास केला जातो तो म्हणजे पर्यावरणशास्त्र होय. पर्यावरणशास्त्र हा अनेक विषयांना स्वतः मध्ये सामावुन घेणारा विषय आहे, ज्यामध्ये भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र, अभियांत्रिकी, भूगोल ,तंत्रज्ञान , अर्थशास्त्र , समाजशास्त्र, नीतिशास्त्र, इतिहास, कला यां सारख्या अनेक विषयांचा समावेश पर्यावरण शास्त्रामध्ये होतो. दिवसेंदिवस वाढत चाललेली मानवी लोकसंख्या व मानवाच्या वाढत जाणाऱ्या गरजा आणि त्यातुन होणारे नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे अतोनात नुकसान यामुळे पर्यावरणाची न भरून येण्याजोगी हानी होत आहे, आपली जीवनशैली बदलून पर्यावरणाकडे पाहण्याचा मानवी दृष्टिकोन बदलण्यासाठी आज या विषयाचे महत्त्व अधोरेखित होत आहे. पर्यावरणशास्त्राविषयी जागरूकता निर्माण करणे आवश्यक आहे.

पर्यावरणशास्त्र

Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_science

पर्यावरण शास्त्र हे आंतरविद्याशाखीय क्षेत्र आहे. यामध्ये भौतिक, जैविक आणि माहिती विज्ञान (इकोलॉजी, जीवशास्त्र, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, वनस्पती विज्ञान, प्राणीशास्त्र, खनिज विज्ञान, समुद्रशास्त्र, मृदा विज्ञान, भूविज्ञान आणि भौतिक भूगोल आणि वातावरणीय विज्ञान समाकलित करते. पर्यावरणाचा अभ्यास करणे आणि पर्यावरणीय समस्यांचे निराकरण करणे. प्रबोधनकाळात पर्यावरण विज्ञान नैसर्गिक इतिहास आणि वैद्यकीय क्षेत्रातून उदयास आले. [१] आज ते पर्यावरणीय प्रणालींच्या अभ्यासासाठी एकात्मिक, परिमाणात्मक आणि अंतःविषय दृष्टिकोन प्रदान करतात.[२]अभ्यासाच्या संबंधित क्षेत्रांमध्ये पर्यावरणीय अभ्यास आणि पर्यावरणीय अभियांत्रिकीचा समावेश आहे. पर्यावरणीय अभ्यासामध्ये मानवी संबंध, समाज आणि पर्यावरणाबद्दलची धोरणे समजून घेण्यासाठी अधिक सामाजिक विज्ञान समाविष्ट केले गेले आहे.पर्यावरण अभियांत्रिकी प्रत्येक बाबतीत पर्यावरणाची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी डिझाइन आणि तंत्रज्ञानावर लक्ष केंद्रित करते. पर्यावरणीय शास्त्रज्ञ पृथ्वीच्या प्रक्रियेचे आकलन, पर्यायी उर्जा प्रणाल्यांचे मूल्यांकन, प्रदूषण नियंत्रण व शमन, नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन आणि जागतिक हवामान बदलांचे परिणाम यासारख्या विषयांवर काम करतात. पर्यावरणीय समस्यांमधे भौतिक, रासायनिक आणि जैविक प्रक्रियेचा परस्पर संवाद असतो. पर्यावरणीय शास्त्रज्ञ पर्यावरणाच्या समस्येच्या विश्लेषणासाठी सिस्टम दृष्टिकोन आणतात. प्रभावी पर्यावरण वैज्ञानिकांच्या मुख्य घटकांमध्ये जागा, वेळ संबंध तसेच क्वांटिटेटिव्ह विश्लेषणाशी संबंधित क्षमता समाविष्ट आहे.

(अ) जटिल पर्यावरणीय समस्यांचे विश्लेषण करण्यासाठी बहु-शिस्तबद्ध दृष्टिकोनाची आवश्यकता (बी) विशिष्ट पर्यावरणीय प्रोटोकॉल आवश्यक असलेल्या पर्यावरणीय कायद्यांचे आगमन यावर आधारित 1960 आणि 1970च्या दशकात वैज्ञानिक अन्वेषणाचे एक सक्रिय, सक्रिय क्षेत्र म्हणून पर्यावरणशास्त्र अस्तित्वात आले. अन्वेषण आणि (सी) पर्यावरणाच्या समस्येवर उपाय म्हणून कार्य करण्याची गरज याबद्दल वाढती जनजागृती. या विकासाला चालना देणा Even् या घटनांमध्ये राचेल कार्सनच्या सिलेंट स्प्रिंग या महत्त्वाच्या पर्यावरणीय समस्यांसह १ 69 69 Santa सालची सांता बार्बरा तेलाची गळती, आणि क्लीव्हलॅंड, ओहियोच्या कुयाहोगा नदी "आग पकडणे" यासारख्या पर्यावरणीय विषयाचे सार्वजनिकरित्या प्रसिद्ध होण्याबरोबरच 'साइलेंट स्प्रिंग' []] या पुस्तकाचे प्रकाशनही होते. (तसेच १ 69. in मध्ये) आणि पर्यावरणीय समस्यांची दृश्यमानता वाढविण्यात आणि अभ्यासाचे हे नवीन क्षेत्र तयार करण्यात मदत केली.

1.नैसर्गिक आणि मानवी क्रिया 2. भूवैशिष्ट्यांचा अभ्यास 3. मानवआणि पृथ्वी यांचा सहसंबंध 4. भू-शास्त्र यांचा समावेश होतो.

भूगोल

भूगोलाला इंग्रजीमध्ये Geography (जिओग्राफी) हा शब्द आहे. या शब्दाची उत्पत्ती ग्रीक भाषेतील शब्द -Geo आणि Graphiya या शब्दापासून झालेली आहे. या दोघांचा अर्थ Earth किंवा पृथ्वी असा होतो. graphein या शब्दाचा अर्थ वर्णन करणे किंवा लिहिणे होतो. यो दोन शब्दांचा विचार केल्यास पृथ्वी आणि तिच्या वैशिष्ट्यांचा, पृथ्वीवरील जैवविविधतेचा आणि मानवी उत्क्रांतीचा आणि तिच्या कार्यांचा अभ्यास करणे हा भूगोलाचा उद्देश आहे. मराठीतला भूगोल हा शब्द संस्कृतमधून जसाच्या तसा घेतला आहे. भूगोल म्हणजे पृथ्वीचा गोल. हा शब्द भूगोलाचा अभ्यास या अर्थानेही वापरला जातो.

भूगोलशास्रद्य चार पारंपारिक विचारातून भूगोलाच्या अध्ययनावर भर देतात.
1.नैसर्गिक आणि मानवी क्रिया
2. भूवैशिष्ट्यांचा अभ्यास
3. मानवआणि पृथ्वी यांचा सहसंबंध
4. भू-शास्त्र यांचा समावेश होतो. पारंपरिकदृष्ट्या भूगोल आणि भू-वैज्ञानिक यांना स्थळांच्या अभ्यासासंदर्भात एकाच वर्गात ठेवले जाते. जरी भू-वैज्ञानिक हे भू-शास्रामध्ये आणि नकाशातंत्रात पारंगत असले तरी फक्त भौगोलिक नकाशे बनविणे एवढाच त्यांचा उद्देश नसतो; त्यांच्या अध्ययनात पृथ्वी व अवकाश यांच्या मानवाशी येण्याऱ्या संबधांचा अभ्यास करणे इत्यादींचा समावेश असतो. प्रत्येक क्षेत्राच्या प्रगतीत आर्थिक, वैद्यकीय सुविधा, हवामान, वनस्पती तसेच भूगोलाचे अध्ययन या सर्वांचा एकमेकांवर प्रभाव असतो. एखाद्या ठिकाणाचा फक्त अभ्यास करणे म्हणजे भूगोल नव्हे.आजचा जगामध्ये भूगोल हा समाज आणि पर्यावरण यांना जोडण्याचे काम करत असलेले दिसून येते .

दोन मुख्य उपशाखा

भूगोल हे शास्त्र असून त्याच्या मानवी भूगोल व भौतिक किवा प्राकृतिक भूगोल अशा दोन मुख्य उपशाखा आहेत. उल्लेख दोन्ही उपशाखांमध्ये पर्यावरण आणि जीवावरण यांच्या निर्मितीचा अभ्यास होतो. यातील मानवी भूगोलाच्या उपशाखेचा मानवी दृष्टिकोनातून मानवाचा पर्यावरणावर होणारा प्रभाव व मानवाचे पृथ्वीवरील महत्त्व यांचा अभ्यास करणे हा उद्देश आहे; तर भौतिक भूगोलाच्या उपशाखेत पर्यावरण, वातावरण, जलावरण, वनस्पती, जीवन, मृदा किवा माती, जल आणि भूरचना हे सर्व कशाप्रकारे एकमेकांवर प्रभाव टाकतात यांचा अभ्यास केला जातो. या दोन्ही शाखांचा अभ्यास करतांना पर्यावरणीय भूगोल या तिसऱ्याच शाखेची निर्मिती झाली. या शाखेत या दोन्ही शाखांचा एकमेकांवर पडणाऱ्या प्रभावातून निसर्ग व मानवाचा संबध लक्षात येतो.

भूगोलाचा इतिहास

भूगोलाचे अध्ययन प्राचीन ग्रीक संस्कृतीमध्ये केलेले आढळते. ग्रीकांनी शास्त्र व तत्त्वज्ञान म्हणून भूगोलाचे अध्ययन केले आणि पृथ्वीचा आकार व तिची रचना कशी आहे हे सांगण्याचा प्रयत्न केला. प्राचीन ग्रीक शास्त्रज्ञ अ‍ॅरिस्टॉटलने पृथ्वी गोल आहे असे सांगितले व इरॅथोसिसने पृथ्वीच्या परिघाचे मापन केले. रोमनांनी पृथ्वी हे विश्वाचे केंद्र आहे असे मानून नकाशेसुद्धा तयार केले. विश्वाला ३६० अंशांमध्ये विभागून अक्षांक्ष व रेखांशाची कल्पना मांडली.

मध्ययुगाच्या काळात रोमन संस्कृती लयाला गेली आणि भूगोलाची ज्ञानसंपदा युरोपकडून मुस्लिम जगाकडे आली. इद्रिसी (Idrisi), इब्न बतूत, (Ibn Batutta), इब्न खलादुन (Ibn Khaldun) यासारख्या वैज्ञानिकांनी त्यांच्या हाजींना ही माहिती भाषांतरित करून पुरविली. आणि नंतरच्या कालावधीत रोमन व ग्रीकांची सर्व साहित्यसंपदा अनेक शास्त्रज्ञांनी अनुवादित केली व बगदाद येथे विश्वविद्यालयाची स्थापना केली.भूगोल बहुतेकदा दोन शाखांच्या रूपात परिभाषित केले जाते: मानवी भूगोल आणि भौतिक भूगोल. मानवाचा भूगोल लोक आणि त्यांचे समुदाय, संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरणाशी आणि परस्परांशी त्यांचे स्थान आणि स्थान यांच्याशी आणि त्यातील संबंधांचा अभ्यास करून अभ्यासाशी संबंधित आहे. भौतिक भौगोलिक वातावरण, हायड्रोस्फीअर, बायोस्फीअर आणि भूगोल यासारख्या नैसर्गिक वातावरणामधील प्रक्रिया आणि नमुन्यांच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.

सोळाव्या व सतराव्या शतकांमध्ये क्रिस्तोफर कोलंबस, मार्को पोलो व जेम्स कूक यांनी पुष्कळ नवीन प्रदेशांचा शोध लावला. त्यांच्या अनुभवांवरून काही नकाशे नव्याने तयार करण्यात आले. अठराव्या व एकोणिसाव्या शतकांमध्ये भूगोलाला वेगळ्या अध्ययनशास्त्राचा दर्जा प्राप्त होऊन युरोपमधील प्रमुख विश्वविद्यालयांमध्ये भूगोलाचे अध्ययन होऊ लागले. यात प्रामुख्याने पॅरिस व बर्लिन विश्वविद्यालयांचा समावेश होता. अठराव्या शतकामध्ये भूगोलाच्या अभ्यासाकरिता अनेक भौगोलिक संस्था स्थापन करण्यात आल्या. त्यात १८२१ साली स्थापन झालेली Société de Géographie, १८३० साली स्थापन झालेली रॉयल जियोग्राफिकल सोसायटी, १८४५ साली स्थापन झालेली रशियन जियोग्राफिकल सोसायटी, १८८८ साली स्थापन झालेली नॅशनल जियोग्राफिक सोसायटी यांचा प्रामुख्याने समावेश होता. भूगोलाचा तत्त्वज्ञानाच्या शाखेपेक्षा विज्ञानाच्या शाखेशी संबध जोडण्यासाठी रिम्युल कान्ट, अलेक्झांडर वोन हुम्बोल्ट, कार्ल रिटर आणि पॉल विडाल डीला ब्लैंचे यांनी योगदान दिले.

गेल्या दोन शतकांमध्ये संगणकाच्या नवशोधामुळे भूगोलाच्या अध्ययनात geomatics आणि इतर संबंधित पद्धतींचा वापर प्रभावीपणे होत आहे. पाश्चिमात्य देशांमध्ये विसाव्या शतकापासून पर्यावरणीय सिद्धान्त, प्रादेशिक भूगोल, परिणामीय क्रांती (आंकड्याच्या साहाय्याने परिणाम-निश्चिती), समालोचनात्मक भूगोल अशा विविध मार्गांनी भूगोलाचे अध्ययन होत आहे. भूगर्भशास्त्र, वनस्पतिशास्त्र, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, जनसंख्याअध्ययनशास्त्र यांचा भूगोलाशी घनिष्ट असा आंतरसंबध आहे. आणि यामुळे भू-शास्त्राचे सर्वांगाने अध्ययन होण्यास मदत होत आहे.

लाला लाजपत राय

लाला लाजपत राय !!

Lala Lajpat Rai biography in Marathi language लाला हे भारतीय राजकारणी व लेखक होते. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात त्यांनी योगदान दिले. ते जहाल मतवादी नेते होते. त्यांना पंजाब केसरी असे म्हणतात. त्यांनी पंजाब नॅशनल बँकेची स्थापना केली. लाला लजपतराय, लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आणि बिपिनचंद्र पाल या त्रयीला लाल-बाल-पाल म्हणतात. ज्यांनी आपल्या देहाची पर्वा न करता लोकांच्या जनहितासाठी व देशाला पारतंत्र्यातून मुक्त करण्यासाठी आपल्या देहाची आहुती दिली. त्यांच्याविषयी आपण माहिती पाहूया.

1 जन्म
2 बालपण व शिक्षण
3 वैयक्तिक जीवन
4 आपल्या मागण्यांसाठी त्यांनी केलेला प्रचार
5 स्वतंत्र लढ्यातील क्रांतिकारक कार्य
6 सामाजिक कार्य
7 मृत्यू
जन्म
28 जानेवारी, 1865 रोजी लाला लजपत राय यांचा जन्म पंजाब मधील मोगा जिल्ह्यातील जैन परिवारात झाला. त्यांचे वडील राधाकृष्ण अग्रवाल हे प्राध्यापक आणि प्रसिद्ध उर्दू लेखक होते. लाला लजपतराय यांना लहानपणापासून वाचन-लेखन छंद होता. त्यांनी सरकारी कॉलेजमधून वकिलीची परीक्षा उत्तीर्ण केली आणि व्यवसाय सुरू केला.

बालपण व शिक्षण
1870 च्या दशकात उत्तरार्धात त्यांच्या वडिलांची बदली रेवरी येथे झाली. तेथील सरकारी उच्च माध्यमिक शाळेत लाला लजपतराय यांचे प्राथमिक शिक्षण पूर्ण झाले. तसेच त्यांच्या आयुष्यात लाला लजपतराय यांचे उदारमतवादी आणि हिंदुत्वावरील विश्वास असणारे त्यांच्या वडीलामुळे आयुष्य सफल झाले. त्यांच्या वडिलांची धार्मिक वृत्ती असल्यामुळे तेही त्यांच्या वडिलांच्या प्रमाणे उदारमतवादी झाले.

1880 मध्ये लजपत राय यांनी कायद्याचा अभ्यास करण्यासाठी लाहोर येथे सरकारी महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. तेथेच ते देशभक्त आणि भविष्यातील स्वातंत्र्यसैनिक लाला हंसराज आणि पंडित गुरुदत्त यांच्या संपर्कात आले. लाहोरमध्ये शिकत असताना, स्वामी दयानंद सरस्वतीच्या हिंदू सुधारणा चळवळीचा प्रभाव त्यांच्यावर पडला आणि ते आर्य समाजाचे सदस्य बनले. तसेच लाहोर स्थित आर्य गॅझेटचे संस्थापक व संपादक बनले.

वैयक्तिक जीवन
लाला लजपतराय यांची आई शिख होती. वडिल लाला राधाकिशन हे फार्सी व उर्दू विषयाचे शिक्षक आणि मनाने इस्लामीचे अनुयायी होते. धार्मिक सहिष्णुतेचे वातावरणात वाढत असलेल्या, लाला लजपत राय यांनी मिशन हायस्कूलमधून एलएलबी ही पदवी प्राप्त केली. काही काळात यशस्वी वकील म्हणून त्यांना मान्यता मिळाली. त्यांनी वकिलीचा व्यवसाय सुरू केला.

त्यांचा विवाह विद्यार्थीदशेतच हिसार येथील अग्रवाल कुटुंबातील मुलीशी म्हणजेच राधादेवी यांच्याशी 1877 मध्ये झाला. त्यांना दोन मुलं व पार्वती नावाची मुलगी होती. त्या काळात जातीच्या भिंती तोडून समर्थ होऊन परके इंग्रज सरकारविरुद्ध आवाज उठविणारे आर्य समाजाची पंजाबी, हिंदूवर मोहिनी पडू लागली होती. लालाजींना त्यांचे आकर्षण वाटले आणि ते सक्रिय कार्य समाजवादी झाले. अर्ज विनंत्याने नेमस्त राजकारण चालविणाऱ्या इंग्रजाबद्दल त्यांना सहानुभूती वाटत नव्हती.

आपल्या मागण्यांसाठी त्यांनी केलेला प्रचार
1904 मध्ये पंजाबी नावाचे पुढे विख्यात झालेले पत्र सुरू करून पंजाबचे प्रतिनिधी म्हणून ते काँग्रेस अधिवेशनात गेले. तेथे त्यांचा एवढा प्रभाव पडला की, ब्रिटिश जनतेसमोर इंग्रजा विरुद्ध, उपोषण मांडले. दुःखे व किमान राजकीय मागण्या मांडण्यासाठी सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, मोहम्मद अली, जिन्ना आणि गोपाळकृष्ण गोखले यांच्याबरोबर लालाजीची ही निवड झाली होती. 1905 मध्ये ते इंग्लंडला गेले. परंतु तेथील लोक स्थानिक प्रश्नात एवढी मग्न होती की, लालाजींच्या दौऱ्याचा काहीच उपयोग झाला नाही. उलट परतल्यावर बंगालची फाळणी जाहीर झाली.

स्वतंत्र लढ्यातील क्रांतिकारक कार्य
1886 मध्ये ते वडिलांच्या बदली बरोबर विसारला आले आणि तेथे त्यांनी वकिलीचा व्यवसाय सुरू केला. लजपतराय बार कौन्सिलचे संस्थापक बनले. लहानपणापासून देशाची सेवा करण्याची त्यांची तीव्र इच्छा होती. त्यामुळे देशाचे पारतंत्र्यातून सुटका करण्यासाठी लाला लजपतराय यांनी शपथ घेतली.

त्याच वर्षी त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची हिसार जिल्हा शाखा स्थापन केली. लाला लजपतराय यांनी त्यांच्या सहकार्याने बरोबर आर्य समाजाची स्थापना केली. काँग्रेसच्या अलाहाबाद येथील वार्षिक अधिवेशनात हिसार जिल्ह्याचे प्रतिनिधीत्व करण्यासाठी त्यांची 1888 आणि 1889 मध्ये निवड झाली.

1892 मध्ये उच्च न्यायालयात वकिली करण्यासाठी ते लाहोर येथे गेले. स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी भारताचा राजकीय धोरणाला आकार देण्यासाठी ते पत्रकारिता सुद्धा करीत असेल, त्यांनी अनेक वृत्तपत्रांमध्ये नियत नियमितपणे आपले लेखन केले. लाला लजपत राय यांनी शिक्षणासाठी कॉलेज विद्यालय काढले होते.

1947 साली भारताच्या झालेल्या फाळणीनंतर लाहोरमधील या विद्यालयाचे रूपांतर इस्लामिया कॉलेजमध्ये झाले. 1914 मध्ये स्वातंत्र्य लढ्यात योगदान देण्यासाठी लाला लजपत राय यांनी वकील बंद केली. 1914 मध्ये ते ब्रिटनला गेले आणि नंतर 1917 मध्ये अमेरिकेला गेले. ऑक्टोबर 1997 मध्ये त्यांनी न्यूयॉर्क मध्ये भारतीय होमरूल लीगची स्थापना केली. ते 1927 ते 1930 पर्यंत अमेरिकेत होते.

सामाजिक कार्य
सन 1907 साली लालाजींनी पंजाबच्या शेतकऱ्यांचा प्रश्न धसाला लावला. 1857 च्या संग्रामाच्या सुवर्ण जयंतीसाठी ही त्यांनी लोकजागृती सुरू केली. कालवे आखल्यावर मोठ्या प्रमाणावर मोकळी पडलेली जमीन बाहेरच्या शेतकऱ्यांना काही अटींवर देण्यात आली होती.

वीस-पंचवीस वर्षांनंतर त्यांच्यावर नवे निर्बंध लादणारे कॉलनायझेशन बिल पंजाब सरकारने संमत केले. त्याच वेळी तीन जिल्ह्यांतील पाणीपट्टी दिडीने वाढविण्यात आली. लालाजी आणि त्यांचे सहकारी अजितसिंग यांच्या प्रचाराला जनतेने, शेतकऱ्यांनी आणि विशेष म्हणजे पीडित निवृत्त सैनिकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला.

10 मे 1907 रोजी हजारो पंजाब्यांना घेऊन लाहोरचा किल्ला सर करून 1857 ची सुवर्णजंयती साजरी करण्याची योजना लालाजींनी आखली होती. अशी ओरड सरकार धार्जिण्या यूरोपीय पत्रांनी सुरू केली. पंजाब सरकारनेही बंडाची आवई उठविली.

मात्र सरकारने वृत्तपत्रांची गळचिपी करणारे काळे बिल व राजद्रोही सभांना बंदी घालण्याचे बिल आणले. मोर्लेने वृत्तपत्रांवर निर्बंध घालण्यास संमती दिली नाही. पण राजद्रोही सभांवर बंदी घालण्यास हरकत घेतली नाही. सभाबंदीचा कायदा झाल्यावर तीनच दिवसांनी लजपतराय आणि अजितसिंग यांची सुटका झाली.

लालाजींना पंजाबचा सिंह म्हणून गौरविण्यात येऊ लागले. त्यांच्या कारावासाच्या काळात त्यांच्या अनेक अनुयायांनी सौम्य धोरण अवलंबून लोटांगणवादी भूमिका घेतली. त्याची दुःखद जाणीव त्यांना सुटकेनंतर झाली. काही शिखांनी तर अजितसिंग हे शीख नव्हतेच, असे पत्रक काढले.

आर्यसमाजी नेत्यांनी आपले राजकारणाशी काहीही कर्तव्य नाही असे वारंवार घोषित केले. त्यामुळे महिन्याभराने भरलेल्या सुरत काँग्रेसचे अध्यक्ष व्हा, असा प्रस्ताव पंजाबबाहेरील जहाल नेत्यांनी मांडला. त्याला लालाजींनी संमती दिली नाही व पुढील वर्षी गदरचे संस्थापक हरदयाळ आणि जहाल नेते खापर्डे व पाल यांच्यासह ते इंग्लंडला गेले. गदर क्रांतीचे प्रत्यक्ष संचालन करणारे लालाजींचे आप्त रामचंद्र पेशत्वरी त्यावेळी कारावासात होते.

नवीन सुधारणा कायदा झाल्यावर लालाजी परत आले. गोखल्यांच्या भारत सेवक समाजाच्या धर्तीवर त्यांनी पंजाबमध्ये पीपल्स सोसायटी काढली. आर्य समाजाच्या दयानंद कॉलेजातील जहाल देशभक्तीचा भर ओसरलेला पाहून राष्ट्रीय कॉलेज काढले.

जालियनवाला बाग हत्याकांडाने व्यथित होऊन 1920 मध्ये लजपतराय परत आले. खिलाफत आंदोलनाला तात्त्विक विरोध असूनही त्यांनी जुळते घेतले. त्या सालाच्या काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्षपद सर्वानुमते त्यांना देण्यात आले. सैनिकांत बहिष्काराचा प्रचार करण्यासाठीच्या उच्च समितीवर लालाजींची नियुक्ती झाली.

मृत्यू
1928 मध्ये जेव्हा हे कमिशन भारतात आले तेव्हा त्याचा मोठ्या प्रमाणात विरोध सुरू असताना, लोक रस्त्यावर उतरून आले आणि लाला लजपत राय यांनी सुद्धा सायमन कमिशनच्या विरोधात एक मिरवणूक काढली. त्यांच्या नेतृत्वात सायमन कमिशन बँक इक्बाल जिंदाबाद..! अशा प्रकारची नारे लावून गर्जना आणि विरोध सुरू झाला. तेव्हा इंग्रजांनी आंदोलकांवर जबरदस्त लाठीचार्ज केला.

या लाठीचार्ज दरम्यान लाला लजपतराय यांना गंभीर दुखापत झाली. त्यांना डोक्यावर देखील मार बसला होता. त्यामुळे आपल्या शेवटच्या भाषणात ते म्हटले, “माझ्या शरीरावर लागलेला एक घाव ब्रिटिश साम्राज्याच्या मृत्यूचे कारण असेल.” पोलिसांकडून झालेल्या लाठीचार्जमुळे 17 नोव्हेंबर 1928 ला त्यांचा मृत्यू झाला.

त्यांच्या मृत्यूचा बदला भगतसिंग सारख्या देशभक्तांनी अवघ्या एका महिन्यात घेतला. म्हणजे 17 डिसेंबर 1928 ला ब्रिटिश पोलिस अधिकारी सँडर्सची भगतसिंग, चंद्रशेखर आझाद यांनी गोळी मारून हत्या केली.