Friday 29 April 2022

चालू घडामोडी प्रश्न

🔻 *चालू घडामोडी प्रश्न*✅


प्र. 1. अलीकडेच पहिला लता दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार कोणाला दिला जाईल?
उत्तर –  PM नरेंद्र मोदी


प्रश्न 2. जागतिक आवाज दिन नुकताच कधी साजरा करण्यात आला?
उत्तर – १६ एप्रिल २०२२


प्र. 3. पोयला बैशाख हा नवीन वर्षाचा सण अलीकडे कोठे साजरा करण्यात आला?
उत्तर – बांगलादेश


प्र. 4. अलीकडेच कोणत्या राज्याने 71 वी वरिष्ठ राष्ट्रीय बास्केटबॉल स्पर्धा जिंकली आहे?
उत्तर -  तमिळनाडू


प्रश्न 5. हुनर ​​हाटची 40 वी आवृत्ती अलीकडे कोठे सुरू झाली आहे?
उत्तर – मुंबई


प्रश्न 6. अलीकडेच प्रभात पटनायक यांना कोणत्या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे?
उत्तर –  माल्कम आदिसेशिया पुरस्कार २०२२

प्र. 7. अलीकडेच जेथे पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांनी हनुमानजींच्या 108 फूट उंच पुतळ्याचे अनावरण केले आहे.
उत्तर –गुजरात


प्र. 8. अलीकडेच चर्चेत असलेली नेपच्यून क्षेपणास्त्र प्रणाली कोणत्या देशाशी संबंधित आहे?
उत्तर – युक्रेन


प्र. 9. अलीकडे कोणत्या देशाने आयर्न बीम लेझर क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी केली आहे?
उत्तर – इस्राईल


प्र. 10. अलीकडेच कोणत्या राज्य सरकारने 14 एप्रिल हा समता दिवस म्हणून साजरा करण्याची घोषणा केली आहे?
उत्तर -   तमिळनाडू


प्र. ११. अलीकडेच कोणत्या राज्य/केंद्रशासित प्रदेशाच्या लेफ्टनंट गव्हर्नरने बीच फेस्टिव्हल २०२२ चे उद्घाटन केले?
उत्तर –  पाँडिचेरी


प्रश्न 12. अलीकडेच कोणत्या देशांपैकी तीन अवकाशयत्री अवकाशातून म्हणजेच अवकाशातून १८३ दिवसांनी परतले आहेत?
उत्तर – चीन


प्र. 13. अलीकडेच इंडिया एज्युकेशन समिट 2022 चे अध्यक्षपद कोणी भूषवले आहे?
उत्तर – धर्मेंद्र प्रधान

चालू घडामोडी प्रश्नसंच

चालू घडामोडी प्रश्नसंच

♻️♻️
हे नवनियुक्त मुख्य दक्षता आयुक्त आहेत.
(A) के. व्ही. चौधरी
(B) शरद कुमार
(C) संजय कोठारी✅✅✅
(D) प्रदीप कुमार

♻️
कोणत्या राज्यात ‘शाश्वत विकास ध्येये (SDG) परिषद 2020’ आयोजित केली जाणार आहे?
(A) त्रिपुरा
(B) मिझोरम
(C) मणीपूर
(D) आसाम✅♻️✅✅

कोणते आसाम राज्याचे पहिले "कचरा विरहित गाव" ठरले?
(A) गुवाहाटी
(B) सिलचर
(C) तेजपूर
(D) तिताबोर✅✅✅

‘जागतिक सामाजिक न्याय दिन 2020’ याची संकल्पना काय होती?
(A) क्लोजिंग द इनइक्वलिटीज गॅप टु अचिव्ह सोशल जस्टिस✅♻️✅✅
(B) क्लोजिंग द जेंडर इनइक्वलिटीज टु अचिव्ह सोशल जस्टिस
(C) क्लोजिंग द इकनॉमिक इनइक्वलिटीज टु अचिव्ह सोशल जस्टिस
(D) क्लोजिंग द इनइक्वलिटीज टु अचिव्ह सोशल जस्टिस

♻️♻️♻️
कोणत्या व्यक्तीने ‘2020 ESPN फिमेल स्पोर्टसपर्सन ऑफ द ईयर’ पुरस्कार पटकवले?
(A) सायना नेहवाल
(B) पी. व्ही. सिंधू✅✅
(C) अश्विनी पोनप्पा
(D) ज्वाला गुट्टा

♻️♻️
‘आस्कदिशा’ चॅटबॉट याच्या संदर्भात खाली दिलेली विधाने विचारात घ्या:

1. भारतीय रेल्वेनी ऑक्टोबर 2019 या महिन्यात ‘आस्कदिशा’ चॅटबॉट सेवा सादर केली.

2. ‘आस्कदिशा’ चॅटबॉट हे प्रारंभी हिंदी भाषेत सुरू करण्यात आले.

दिलेल्यापैकी अचूक विधान ओळखा:

(A) केवळ (1)
(B) केवळ (2)
(C) (1) आणि (2) दोन्ही
(D) ना (1), ना (2)🔰✅✅

♻️♻️
_ या शहरात ‘इंडियन नेव्हल सिम्फॉनिक ऑर्केस्ट्रा 2020’ हा संगीत कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला.
(A) भुवनेश्वर
(B) नवी दिल्ली✅✅
(C) भोपाळ
(D) चेन्नई

♻️♻️
____ या संस्थेच्या वतीने ‘5जी हॅकाथॉन’ या कार्यक्रमाची घोषणा केली.
(A) गूगल इंडिया
(B) विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालय
(C) दूरसंचार विभाग🔰✅✅✅
(D) भारत सरकारच्या सहकार्याने मायक्रोसॉफ्ट

🔰🔰
कोणत्या व्यक्तीने दक्षिणी नौदल कमांडचे चीफ स्टाफ ऑफिसर (ट्रेनिंग) या पदाची जबाबदारी स्वीकारली?
(A) अँटनी जॉर्ज✅👍✅✅✅
(B) अजित कुमार पी.
(C) अतुल कुमार जैन
(D) अनिल कुमार चावला

🔰🔰♻️
_ या शहरात ‘राष्ट्रीय सेंद्रिय खाद्यपदार्थ महोत्सव’चे उद्घाटन झाले.
(A) भोपाळ
(B) हैदराबाद
(C) नवी दिल्ली🔰✅✅👍
(D) लखनऊ

✅🔰♻️
कोणत्या राज्य सरकारने ‘थाई मांगूर’ माशांचे प्रजनन केंद्रे बंद करण्याचा निर्णय घेतला?
(A) तामिळनाडू
(B) पश्चिम बंगाल
(C) आसाम
(D) महाराष्ट्र🔰✅✅👍

🔰♻️
_ हा क्रिकेटच्या तिन्ही स्वरूपात 100 सामने खेळणारा पहिला खेळाडू ठरला.
(A) रोहित शर्मा
(B) विराट कोहली
(C) रॉस टेलर🔰🔰✅✅
(D) महेंद्र सिंग धोनी

♻️♻️👍
विद्यार्थ्यांना पाणी पिण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी कोणत्या राज्य सरकारने शाळेच्या तासात कमीतकमी तीन वेळा घंटा वाजवण्याचा अनोखा उपक्रम राबवित आहे?
(A) उत्तरप्रदेश
(B) दिल्ली
(C) कर्नाटक
(D) महाराष्ट्र👍✅✅✅✅✅

✅🔰♻️
फेब्रुवारी 2020 या महिन्यात _ ही कंपनी ‘निफ्टी नेक्स्ट 50 इंडेक्स’ यामध्ये नोंदवली गेली.
(A) महिंद्रा इन्फोटेक
(B) लार्सन अँड टुब्रो इन्फोटेक (L&T)🔰✅✅
(C) ट्रायकन इन्फोटेक
(D) यापैकी नाही

🔰🔰
_ या शहरात प्रथम ‘खेलो इंडिया युनिव्हर्सिटी गेम्स’ ही स्पर्धा होत आहे.
(A) भुवनेश्वर✅✅✅✅
(B) नवी दिल्ली
(C) कोलकाता
(D) चेन्नई

महाराष्ट्रातील समाज सुधारक📖  ✒️ गोपाळ गणेश आगरकर🖋   

📖महाराष्ट्रातील समाज सुधारक📖
       ✒️ गोपाळ गणेश आगरकर🖋
       (14 जुलै 1856 - 17 जून 1895)

📝 प्राथमिक शिक्षण कराड
📄 मॅट्रिक अकोला
📑 पदवी - डेक्कन कॉलेज पुणे 1878
📜 एम. ए. करताना टिळकांबरोबर ओळख
      1879
🗓 1 जानेवारी 1880 स्थापना-
      न्यू इंग्लिश स्कूल, पुणे (लोकमान्य टिळक
          व विष्णूशास्त्री चिपळूणकर यांची मदत)
🗓 1881- केसरी व मराठा ची स्थापना
       (टिळकांच्या सहकार्याने)
✅ कोल्हापूरच्या बर्वे प्रकरणात - टिळक व
      आगरकर यांना डोंगरीच्या तुरुंगात 101
      दिवसाची शिक्षा
🗓 1881- 87 केसरीचे संपादक 1887 ला
       राजीनामा
🗓 1884 डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीची
      स्थापना
🤝 सहभाग सोबत लोकमान्य टिळक,
     वामनराव, आपटे, माधवराव नामजोशी, 
     वासुदेव बाळकृष्ण केळकर, महादेव
     शिवराम गोरे, नारायण कृष्ण धारप, सोंचे.
👏 प्रमुख आश्रयदाते व अध्यक्ष कोल्हापूरचे
     शाहू महाराज
🗓 1885 फर्गुसन कॉलेज ची स्थापना
      डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या वतीने
🗓 1888 सुधारक साप्ताहिक सुरु
      (सुधारक चे मराठी संपादक आगरकर तर
        इंग्रजीचे गोपाळ कृष्ण गोखले)
  (सुधारक वृत्तपत्राचे ब्रीदवाक्य - इष्ट असेल   तेच बोलणार आणि साध्य असेल तेच करणार)
🗓 1891 संमती वय विधेयकास पाठिंबा
🗓 1892 ते 1895 फर्ग्युसन कॉलेजचे
      प्राचार्य

👉 आगरकरांवर प्रभाव होता -
हर्बर्ट स्पेन्सर, जॉन स्टुअर्ट मिल तसेच  चिपळूणकरांच्या निबंधमालेचा

📚 आगरकरांचे ग्रंथ -:
✏️ विकारविलसित - शेक्सपिअरच्या हॅम्लेट
      नाटकाचे भाषांतर 1883
✏️ डोंगरीच्या तुरुंगातील आमचे 101 दिवस
      1882
✏️ शेठ माधवदास रघुनाथदास व बाई
      धनकुवरबाई यांचे पुनर्विवाह चरित्र 1907
✏️ गुलामगिरीचे शस्त्र
✏️ वाक्य मीमांसा
✏️ वाक्याचे पृथक्करण
✏️ सुधारकातील वेचक लेख
✏️ केसरीतील निवडक निबंध
✏️ प्रसिद्ध लेख - स्त्रियांनी जाकिटे घातली
      पाहिजेत
✏️ हिंदुस्तानचे राज्य कोणासाठी ?
      या निबंधात ब्रिटिशांवर टीका केली

लक्षात ठेवा

.                   🟠लक्षात ठेवा🟠

🔸१) २१ मार्च व २३ सप्टेंबर या दोन दिवशी संपातस्थिती निर्माण होते. म्हणून या दोन दिवसांना ..... असे म्हणतात.
- संपातदिन

🔹२) ज्या वेळी पृथ्वीचा कोणताही एक ध्रुव सूर्याकडे जास्तीत जास्त कललेला असतो तेव्हा त्या स्थितीस .... असे म्हणतात.
- अयनस्थिती

🔸३) २१ मार्च या संपातदिनाला उत्तर गोलार्धात ..... म्हणून ओळखले जाते.
- वसंत संपात

🔹४) २३ सप्टेंबर या संपातदिनाला उत्तर गोलार्धात .... म्हणून ओळखले जाते.
- शरद संपात

🔸५) पृथ्वीला सूर्याभोवती एक अंश फिरण्यास किती वेळ लागतो ?
- चार मिनिटे

__________________


1556.'सोन्याचा जगातील सर्वात मोठा ग्राहक कोणता देश आहे?

1.भारत
2.यु एस ए
3.ऑस्ट्रेलिया
4.चीन🔰

1557. इलेक्ट्रिक वाहनांसाठी बॅटरी स्वॅपिंग धोरणाचा मसुदा कोणत्या संस्थेने जारी केला आहे?

1. ऊर्जा मंत्रालय
2 .नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय
3 .निती आयोग🔰
4. ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो

1558. नुकताच बातम्यांमध्ये चर्चेत असलेला "क्वार जलविद्युत प्रकल्प" कोणत्या राज्यात / केंद्रशासित प्रदेशात आहे?

1.अरुणाचल प्रदेश
2.सिक्किम
3.जम्मू आणि काश्मिर🔰
4.गुजरात

1559. 'चौथ्या भारत-अमेरिका 2+2 मंत्रीस्तरीय संवादाचे यजमान कोणते शहर आहे?

1.नवी दिल्ली
2.वॉशिंग्टन 🔰
3.गांधी नगर
4.न्यूयॉर्क

1560.नुकतेच "गंगा क्वेस्ट 2022" हे कोणत्या मिशन योजने अंतर्गत आयोजित करण्यात आले आहे?

1. स्वच्छ भारत मिशन
2.स्वच्छ गंगा राष्ट्रीय अभियान🔰
3.ग्रीन इंडिया मिशन
4. हिमालयीन ecosystem' टिकवून ठेवण्यासाठी राष्ट्रीय मिशन.

पश्चिम वाहिनी नदी आहे,महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षा महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांना जोडणारे इतर राज्यांच्या सीमा

◾️ पश्चिम वाहिनी नदी आहे.

◾️ उगम: सातपुडा पर्वतात मुलताई जवळ (क्षेत्र : 56145 चौकिमी लांबी : 730 कि.मी.) महाराष्ट्र लांबी :208 कि. मी.

◾️ तापी खोऱ्यातील राज्ये
✔️ मध्य प्रदेश,
✔️ महाराष्ट्र,
✔️ गुजरात.

◾️ पूर्णा ही तापीची प्रमुख उपनदी आहे. या खोऱ्यात मोठ्या प्रमाणावर गाळाचे संचयन झालेले आहे.

◾️ झेनाबादनंतर ती महाराष्ट्रात खानदेशातून वाहते.

◾️ डाव्या उपनद्या पूर्णा, गिरणा (लांबी 240 किमी) व पांझरा, पूर्णा नदी भुसावळजवळ तापीला मिळते.

◾️
पांझरा नदी धुळे जिल्ह्यात उगम पावून सिंदखेडजवळ तापीला मिळते.👍

_______________________

⭕️ महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षा महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांना जोडणारे इतर राज्यांच्या सीमा

१) मध्य प्रदेश- नंदूरबार, धुळे, जळगाव, बुलढाणा अमरावती, नागपूर, भंडारा, गोंदिया

२) कर्नाटक - कोल्हापूर, सांगली, सोलापूर, उस्मानाबाद, लातूर, नांदेड.

३) आंध्र प्रदेश- गडचिरोली, चंद्रपूर, यवतमाळ, नांदेड.

४) गुजरात - ठाणे, नाशिक, नंदूरबार, धुळे.

५) दादरा, नगर-हवेली- ठाणे, नाशिक.

६) छत्तीसगड- गोंदिया, गडचिरोली.

७) गोवा- सिंधुदुर्ग.

एप्रिल 2022 चालू घडामोडींवर आधारित प्रश्न

📑📑 एप्रिल 2022 चालू घडामोडींवर आधारित प्रश्न

1. केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी कोणत्या राज्यात महिलांना ३३ टक्के सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षण देण्याची घोषणा केली आहे ?
उत्तर : त्रिपुरा

2. कोणत्या देशाने आपला दुसरा उपग्रह नूर-2 कमी पृथ्वीच्या कक्षेत सोडला आहे ?
उत्तर : इराण

3.  राष्ट्रपती राम नाथ कोविंद यांनी आंतरराष्ट्रीय महिला दिनी किती महिलांना नारी शक्ती पुरस्काराने सन्मानित केले आहे ?
उत्तर : 29

4. कोणत्या राज्यात मानस राष्ट्रीय उद्यान आणि व्याघ्र प्रकल्पात गेंडे आणि वाघांच्या लोकसंख्येत झपाट्याने वाढ झाली आहे ?
उत्तर : आसाम

5. अलीकडे कोणत्या देशाने रशियाकडून तेल, वायू आणि कोळसा आयात करण्यावर बंदी घातली आहे ?
उत्तर : अमेरिका

__________________________________

. कोणते राज्य सरकार अलीकडेच डिजिटल जमिनीच्या नोंदी घरोघरी पोहोचवणार आहे?
बिहार

. कोणत्या राज्य सरकारने अलीकडेच मुख्यमंत्री चा श्रमी कल्याण प्रकल्प योजना सुरू केली आहे?
त्रिपुरा

. अलीकडेच हॅकाथॉनची घोषणा कोणी केली आहे?
नारायण राणे

. अलीकडेच मध्य प्रदेशातील कोणत्या शहरात पहिल्या ड्रोन शाळेचे उद्घाटन करण्यात आले आहे?
ग्वाल्हेर

. नुकतीच अध्यक्षपदी कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे?
देवाशिष पांडा

. भारतीय रेल्वेचे पहिले गतिशक्ती कार्गो टर्मिनल अलीकडे कोठे सुरू झाले?
थापरनगर - झारखंड

. अलीकडे, यंग सायंटिस्ट कार्यक्रमासाठी किती विद्यार्थ्यांची निवड केली जाईल?
.

. भारतीय वायुसेना अकादमीचे नवे कमांडंट कोण बनले आहे?
बी चंद्रशेखर

. अलीकडेच कोणत्या पेमेंट बँकेने नवीन ग्राहकांचे ऑनबोर्डिंग थांबवायचे निर्देश दिले आहेत?
पेमेंट बँक

. अलीकडेच 'चारधाम प्रकल्प समिती'चे नवीन अध्यक्ष म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे?
न्यायमूर्ती ए.के.सिकरी

. नुकतेच '𝐑𝐨𝐥𝐞' नावाचे पुस्तक कोणी लॉन्च केले आहे?
भूपेंद्र यादव

. नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या वी डेम डेमोक्रसी अहवालात कोण अव्वल आहे?
स्वीडन

. मत्स्य उत्पादन वाढवण्यासाठी अलीकडे कोणत्या राज्य सरकारने करार केला आहे?
ओडिशा

. नुकतेच कोलगेट पामोलिव्ह इंडियाचे नवीन आणि कोण बनले आहे?
प्रभा नरसिंहन

सर्व सरळसेवा भरतीसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

सर्व सरळसेवा भरतीसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

मध्य रेल्वेचे मुख्यालय कोणत्या भागात आहे?
मुंबई

व्हीलर आयलंड, भारताच्या क्षेपणास्त्र चाचणी सुविधा एकात्मिक चाचणी श्रेणी (ITR) चे ठिकाण कोणत्या राज्यात आहे?
ओरिसा

भारताचे राष्ट्रपती कोणाचा राजीनामा संबोधित करतात?
उपाध्यक्ष

रशिया व्यतिरिक्त युरोप आणि आशिया या दोन्ही खंडांमध्ये कोणत्या देशाचा भूभाग आहे?
तुर्की

'वैद्यकशास्त्राचे जनक' म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
हिपोक्रेट्स

हिंदी नंतर भारतात सर्वात जास्त बोलली जाणारी दुसरी भाषा कोणती आहे?
बंगाली

खैबर खिंड, मध्य आशिया आणि दक्षिण आशियामधील एक मोक्याचा पर्वतीय खिंड, पाकिस्तानला कोणत्या देशाशी जोडते?
अफगाणिस्तान

प्रश्नः 29 ऑगस्ट 1988 रोजी जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी पोहणारी जगातील पहिली महिला कोणती भारतीय महिला बनली?
आरती प्रधान

पाकिस्तानचे पहिले राष्ट्रपती कोण होते?
इस्कंदर मिर्झा

भारतात 11 व्या शतकाच्या सुरुवातीला 'तहकीक-ए-हिंद' आणि किताब-उल-हिंद या पुस्तकांचे लेखक कोण होते?
अल बिरुनी

प्रश्नमंजुषा

प्रश्नमंजुषा
🎯🎯2022 महत्त्वाचे Current Affairs प्रश्नोत्तरे

प्रश्न : कोणत्या देशाच्या डॅरिल मिशेलने ICC स्पिरिट ऑफ क्रिकेट अवॉर्ड 2021 हा सन्मान जिंकला?
चीन
रशिया
न्युझीलंड ✅
जपान

प्रश्न : जागतिक कर्करोग दिन कधी साजरा केला जातो?
1 फेब्रुवारी
2 फेब्रुवारी
4 फेब्रुवारी ✅
5 फेब्रुवारी

प्रश्न : गुगलने कोणत्या उत्पादनाचे नवीन डिझाइन लॉन्च करण्याची घोषणा केली आहे?
इंस्टाग्राम
टेलिग्राम
जी- मेल ✅
विब्बो

प्रश्न : देशातील पहिल्या बुलेट ट्रेनचे पहिले स्टेशन कोठे बांधले जाणार?
श्रीनगर
गोवा
सूरत ✅
पटना

प्रश्न : कोणत्या भाषेतील लघुपट स्ट्रीट स्टुडंटने NHRC लघुपट पुरस्कार स्पर्धा जिंकली?
उर्दू
फारसी
हिंदी
तेलुगु ✅

प्रश्न : अमेरिकेने आपला गैर-नाटो सहयोगी म्हणून कोणता देश नियुक्त केला आहे?
कतार ✅
जापान
वियतनाम
मलेशिया

प्रश्न : रमेश देव यांचे वयाच्या ९३ व्या वर्षी निधन झाले. ते कोणते प्रसिद्ध होते?
कवि
अभिनेता ✅
लेखक
यापैकी नाही

प्रश्न : संरक्षण संशोधन विकास प्रयोगशाळेचे संचालक म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली?
वी के महेन्द्र प्रधान 
एस के नारायम गिल
जी ए श्रीनिवास मूर्ति ✅
यापैकी नाही

प्रश्न : भारतीय लष्कराच्या उत्तर कमांडचे प्रभारी म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली?
उपेंद्र त्रिवेदी ✅
मनीष जैसवाल
दिनेश शेखावत
यापैकी नाही

प्रश्न : जागतिक स्तरावर सर्वात मौल्यवान विमा ब्रँडच्या यादीत LIC चे स्थान काय आहे?
8 वे
5 वे
10 वे ✅
9 वे

प्रश्न : कोणत्या राज्याने तोरग्या महोत्सव २०२२ चे आयोजन केले?
मिझोरम
अरुणाचल प्रदेश ✅
आसाम
बिहार

प्रश्न : न्यायमूर्ती उमर अता बडियाल यांची कोणत्या देशाचे २८ वे सरन्यायाधीश म्हणून नियुक्ती करण्यात आली?
पाकिस्तान ✅
इस्त्रायल
मंगोलिया
इराण

प्रश्न : जगातील पहिली हायड्रोजनवर चालणारी फ्लाइंग बोट "द जेट" कोठे सुरू केली?
दुबई ✅
न्यूयॉर्क
दिल्ली
सिडनी

🔵प्रश्नमंजुषा🔵


1. कोणत्या दिवशी ‘जागतिक पर्यटन दिवस’ साजरा करतात?

(A) 27 सप्टेंबर ✅✅
(B) 26 सप्टेंबर
(C) 25 सप्टेंबर
(D) 24 सप्टेंबर

2. खालीलपैकी कोण 26 सप्टेंबर 2021 रोजी रशियन ग्रँड प्रीक्स ही शर्यत जिंकल्यानंतर एकूण 100 शर्यती जिंकणारा पहिला फॉर्म्युला-वन वाहन चालक ठरला?

(A) वाल्टेरी बोटास
(B) मॅक्स वेरस्टपन
(C) लुईस हॅमिल्टन ✅
(D) सेबेस्टियन वेटेल

3. खालीलपैकी कोण गुजरात विधानसभेच्या प्रथम महिला सभापती ठरल्या?

(A) सुभाषिनी अली
(B) राधिका रॉय
(C) वृंदा करात
(D) निमाबेन आचार्य ✅

4. कोणत्या जिल्ह्यात “विणकर सेवा आणि संरचना संसाधन केंद्र” स्थापन केले जाईल?

(A) कुल्लू✅
(B) चंबा
(C) लाहौल आणि स्पिती
(D) शिमला

5. कोणत्या व्यक्तीने राष्ट्रीय विद्यार्थी सेना (NCC) याचे 34 वे महासंचालक म्हणून पदभार स्वीकारला?

(A) लेफ्टनंट जनरल अमरदीप सिंह भिंदर
(B) लेफ्टनंट जनरल गुरबीरपाल सिंह ✅
(C) लेफ्टनंट जनरल राज शुक्ला
(D) लेफ्टनंट जनरल अजय सिंह

6. कोणत्या संस्थेने दुग्ध व्यवसायातील महिलांसाठी देशव्यापी प्रशिक्षण आणि क्षमताबांधणी कार्यक्रमाचा प्रारंभ केला?

(A) भारतीय राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग
(B) राष्ट्रीय बाल हक्क संरक्षण आयोग
(C) राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग
(D) राष्ट्रीय महिला आयोग ✅

7. __यांचे पारंपारिक ‘जुडिमा वाइन’ हे भौगोलिक संकेत (GI) टॅग प्राप्त करणारे ईशान्य भारतातील पहिले पेय ठरले.

(A) आसाम ✅
(B) सिक्कीम
(C) केरळ
(D) कर्नाटक

8. कोणत्या राज्यात ‘झोजीला खिंड बोगदा’ बांधण्यात येत आहे?

(A) हिमाचल प्रदेश
(B) उत्तराखंड
(C) लडाख ✅
(D) सिक्कीम

9. खालीलपैकी कोणती ‘जागतिक नदी दिवस 2021’ यांची संकल्पना आहे?

(A) राइट्स ऑफ रिव्हर्स
(B) वॉटरवेज इन अवर कम्यूनिटीज ✅
(C) रिव्हर्स आर द आर्टरीज ऑफ अवर प्लॅनेट; दे आर लाइफलाइन्स इन द ट्रूएस्ट सेन्स
(D) नेचर फॉर वॉटर

10. खादी आणि ग्रामोद्योग आयोगाने (KVIC) ओडिशा राज्यातील पहिले टसर रेशीम धागा उत्पादन केंद्र _ येथे उभारले.

(A) टिगिरिया
(B) जगतपूर
(C) नरसिंहपूर
(D) चौद्वार ✅

____

आहोम साम्राज्य

आहोम साम्राज्य
आसाममधील ब्रह्मपुत्रा खोऱ्यातील राज्य, भारत

आहोम साम्राज्य हे आसाम येथील ६०० वर्षे चाललेली (इ.स. १२२८ ते १८२६) राजवट होती. रुद्रसिंह या राजाच्या काळात सत्ता अतिशय बलवान व कळसाला पोहोचली होती. या सत्तेने मुघल राजांशी कडवट लढा दिला. राजा चक्रध्वजसिंह यांच्या काळातील लाछित बडफुकन हा त्यातील लढाऊ सेनापती म्हणून प्रसिद्ध आहे. औरंगजेबाने आक्रमण केले असता मुघल-आहोम संघर्षात मोलाची कामगिरी बजावली.

आहोम साम्राज्य
सराईघाट येथील लढाई
संपादन करा
इ.स. १६७१ च्या सराईघाट येथील लढाईत लाछित बडफुकन यांनी मोठा पराक्रम गाजवला. गुवाहाटी येथील मुघलांचा प्रमुख फौजखान याला पराजित करून त्याला कैद करण्यात आले. मोगलांनी परत आक्रमण केले असता त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या सल्ला घेऊन त्यांच्याशी पत्रव्यवहार करून शिवाजी महाराजांप्रमाणे गनिमीकाव्याने युद्ध करून मोगल सैन्याची वाताहत केली. पराजित मोगल सैन्याला गुवाहाटी येथून पळ काढावा लागला. अशा पराक्रमामुळे येथे इस्लामी सत्तेला पाय रोवता आले नाही.

शासन
संपादन करा
या राजांनी शासकीय व्यवस्था, सरंजामदार, न्यायव्यवस्था इत्यादी संबंधी व्यवस्था पूर्णपणे निर्माण केली व राखली होती. या व्यवस्थेची अधिकृत कागदपत्रेही राखली गेली. यामुळे आसामच्या ऐतिहासिक अभ्यासाला मोठी मदत होते आहे.

मौर्य साम्राज्य

मौर्य साम्राज्य
प्राचीन जगाच्या इतिहासातील एक प्रमुख साम्राज्य; भारताच्या इतिहासातील सर्वात मोठे साम्राज्य

हा लेख भारतीय उपखंडाच्या मोठ्या भूभागावर पसरलेल्या ऐतिहासिक साम्राज्य याबद्दल आहे. या शब्दाच्या इतर उपयोगांसाठी पाहा, मौर्य (निःसंदिग्धीकरण).
विकिपीडियातील इतिहासविषयक लेखात पाळावयाचे लेखनसंकेत
मौर्य साम्राज्य हे प्राचीन जगाच्या इतिहासातील एक प्रमुख साम्राज्य असून भारताच्या इतिहासातील सर्वात मोठे साम्राज्य होते. मौर्य वंशाने शासन केलेल्या साम्राज्याचा कालखंड इ.स.पू. ३२१ ते इ.स.पू. १८५ इतका समजला जातो. चंद्रगुप्त मौर्य हे मौर्य साम्राज्याचे संस्थापक तर सम्राट अशोक हे या साम्राज्यातील सर्वात प्रमुख शासक होते. गंगेच्या खोऱ्यामधील मगध राज्यापासून उगम झालेल्या या साम्राज्याची राजधानी पाटलीपुत्र (आजचे पाटणा) ही होती.[१] हे साम्राज्य इ.स.पू. ३२२ मध्ये चंद्रगुप्त मौर्य याने नंद घराण्याला पराभूत करून स्थापन केले. त्याने त्याकाळच्या भारतातील सत्तांच्या विसंवादाचा फायदा उठवून आपल्या साम्राज्याचा पश्चिमेकडे व मध्य भारतात विस्तार केला. इ.स.पू. ३२० पर्यंत या साम्राज्याने सिकंदरच्या प्रांतशासकांना (क्षत्रप) हरवून पूर्णपणे वायव्य भारत ताब्यात घेतला होता.[२]

मौर्य साम्राज्य
← Blank.png इ.स.पू. ३२२ – इ.स.पू. १८५ Blank.png →
Blank.png →
Blank.png →

Maurya empire in 265 BCE.jpg
सर्वोच्च शिखरावर असताना मौर्य साम्राज्य (गडद निळे) मांडलिक राज्यांसहित (फिकट निळी).
ब्रीदवाक्य: सत्यमेव जयते
राजधानी
पाटलीपुत्र (आजचे पाटणा)
शासनप्रकार
निरंकुश राजतंत्रीय (अर्थशास्त्र या चाणक्याच्या ग्रंथानुसार)
राष्ट्रप्रमुख
सम्राट :
चंद्रगुप्त मौर्य (इ.स.पू. ३२०-२९८)
बृहद्रथ (इ.स.पू. १८७-१८०)
अधिकृत भाषा
पाली, प्राकृत व इतर
धर्म
हिंदु (राज्य धर्म)
अन्य: जैन,महादेवाचा भक्त
क्षेत्रफळ
५०,००,००० ते ५२,००,००० चौरस किमी
लोकसंख्या
६ कोटी (१/३ जागतिक लोकसंख्या)
मौर्य सम्राट (ख्रि.पू. ३२२ – ख्रि.पू. १८०)
चंद्रगुप्त
(ख्रि.पू. ३२२–२९७)
बिंदुसार
(ख्रि.पू. २९७-२७२/२६८)
अशोक
(ख्रि.पू. २७२/२६८-२३२)
दशरथ
(ख्रि.पू. २३२-२२४)
संप्रती
(ख्रि.पू. २२४-२१५)
शालिसुक
(ख्रि.पू. २१५-२०२)
देववर्मन
(ख्रि.पू. २०२-१९५)
शतधन्वन
(ख्रि.पू. १९५-१८७)
बृहद्रथ
(ख्रि.पू. १८७-१८०)
पुष्यमित्र
(शुंग राजवंश)
(ख्रि.पू. १८०-१४९)
५०,००,००० वर्ग चौरस किमी एवढा प्रचंड प्रदेश ताब्यात असलेले मौर्य साम्राज्य हे तत्कालीन सर्वांत मोठ्या साम्राज्यांपैकी एक व भारतीय उपखंडातील सर्वांत मोठे साम्राज्य होते. आपल्या सर्वोच्च शिखरावर असताना हे साम्राज्य उत्तरेला हिमालय, पूर्वेला आसाम, पश्चिमेला पाकिस्तान, अफगाणिस्तान व इराणचे काही भाग इतके पसरले होते. भारताच्या मध्य व दक्षिण प्रदेशांमध्ये चंद्रगुप्त व बिंदुसार यांनी कलिंग (सध्याचा ओरिसा) हा प्रदेश वगळता विस्तार केला. नंतर सम्राट अशोकाने कलिंग जिंकून घेतला. अशोकांच्या मृत्यूनंतर साठ वर्षांनी मौर्य साम्राज्याचा अस्त झाला. इ.स.पू. १८५ मध्ये शुंग साम्राज्याने मौर्यांना पराभूत करून मौर्य साम्राज्य संपुष्टात आणले.

चंद्रगुप्ताने आपल्या कारकिर्दीत सिंधू नदीपलीकडील अलेक्झांडरच्या साम्राज्याचा प्रदेश जिंकून घेतला. चंद्रगुप्ताने सेल्युकस निकेटर याला पराभूत करून इराणचेही काही भाग जिंकून घेतले.

कलिंगच्या युद्धानंतर सम्राट अशोकांच्या कारकिर्दीत मौर्य साम्राज्याने ५० वर्षे शांतता व सुरक्षितता अनुभवली. अशोकाने बौद्ध धर्माचा स्वीकार करून या धर्माचा श्रीलंका, आग्नेय व पश्चिम आशिया तसेच युरोपमध्ये प्रसार केला. अशोकाचे सारनाथ येथील स्तंभशीर्षावरील सिंह व अशोकचक्र हे भारताचे राष्ट्रचिन्ह आहे.

या साम्राज्याची लोकसंख्या अंदाजे ५ ते ६ कोटी इतकी होती व हे साम्राज्य हे जगातील लोकसंख्येनुसार मोठे साम्राज्य होते.[३]

इतिहास
संपादन करा
चाणक्य व चंद्रगुप्त मौर्य
संपादन करा
मुख्य लेख: चंद्रगुप्त मौर्य
मौर्य साम्राज्याची स्थापना साम्राज्याचा संस्थापक चंद्रगुप्त मौर्य याने चाणक्य या तक्षशिला येथील त्याच्या शिक्षकाच्या मदतीने केली. आख्यायिकांनुसार, चाणक्य मगध प्रांतात गेला. मगधामध्ये नंद घराण्यातील धनानंद हा जुलमी राजा राज्य करीत होता. त्याने चाणक्याला अपमानित केले. सूड घेण्याच्या निर्धाराने चाणक्याने ही जुलमी सत्ता मोडून काढण्याची प्रतिज्ञा केली.[४] दरम्यान, अलेक्झांडर या ग्रीक सम्राटाने बियास नदी ओलांडून भारतावर स्वारी केली होती. अलेक्झांडर बॅबिलोनला परत गेला तिथेच त्याचा इ.स.पू. ३२३ साली मृत्यू झाला. त्यानंतर त्याच्या साम्राज्यात फूट पडली व त्याच्या क्षत्रपांनी (प्रांतशासक) आपापली अनेक वेगवेगळी विखुरलेली राज्ये तयार केली.

ग्रीक सेनापती युडेमस व पिथोन यांनी इ.स.पू. ३१६ पर्यंत राज्य केले. नंतर चंद्रगुप्ताने चाणक्याच्या मदतीने (जो त्याचा आता सल्लागार होता) त्यांना पराभूत केले. मगधातील सत्तेच्या जोरावर त्याने एक मोठे साम्राज्य तयार केले.[५]

चंद्रगुप्ताचा उदय हा काहीसा विवादात्मक व रहस्यमय आहे. मुद्राराक्षस या काव्यात विशाखदत्ताने चंद्रगुप्त मौर्य हा नंदांचा नातलग असल्याचे लिहिले आहे. महापरिनिबाण सुत्त या प्राचीन बौद्ध धर्मग्रंथात एक मौर्य नावाच्या क्षत्रिय जमातीचा उल्लेख आहे. तरीही, ऐतिहासिक पुराव्यांविना अजून निष्कर्ष काढणे कठीण आहे. चंद्रगुप्ताचा ग्रीक लेखांत सॅंड्रोकोत्तोस म्हणून उल्लेख येतो. तरुणपणी तो अलेक्झांडरला भेटला असल्याचेही सांगण्यात येते. असेही सांगण्यात येते की तो नंद सम्राटाला भेटला व त्याने सम्राटाला नाराज केले व कशीबशी सुटका करून घेतली. चाणक्याचे मूळ ध्येय हे चंद्रगुप्ताच्या नेतृत्वाखाली लुटारू टोळी तयार करण्याचे होते. विशाखादत्ताचे मुद्राराक्षस व जैन ग्रंथ परिशिष्टपावन यांत चंद्रगुप्ताच्या हिमालयीन राजा पुरुषोत्तम तथा पोरस यांच्या मैत्रीसंबंधी उल्लेख आहेत.

मगध साम्राज्यावरील विजय
संपादन करा
चाणक्याने चंद्रगुप्त व त्याच्या सैन्यास मगध जिंकण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. चंद्रगुप्ताने चातुर्याने मगध व आजूबाजूच्या प्रांतांमधून नंद राजावर नाराज झालेले तरुण लोक व लढण्यासाठीची साधने गोळा केली. त्याच्या सैन्यामध्ये तक्षशिलेचा भूतपूर्व सेनापती, चाणक्याचे इतर हुशार विद्यार्थी, काकायीच्या पोरस राजाचा मुलगा मलयकेतू व लहान राज्यांचे राज्यकर्ते होते.

पाटलीपुत्रावर आक्रमण करण्याच्या उद्देशाने चंद्रगुप्ताने एक योजना आखली. युद्धाची घोषणा झाल्यावर मगधचे सैन्य मौर्य सैन्याचा प्रतिकार करण्यासाठी शहरापासून लांब आले. दरम्यान मौर्याचे सेनापती व हेर यांनी मगधाच्या भ्रष्ट सेनापतीला लाच दिली, तसेच राज्यात यादवी युद्धाचे वातावरण निर्माण केले. या गोंधळात मगधाचा युवराज मृत्यू पावला. धनानंदाने शरणागती पत्करली व सत्ता चंद्रगुप्त मौर्याकडे देऊन तो अज्ञातवासात गेला. चंद्रगुप्ताने मगधाचा प्रधान राक्षस यास हे पटवून दिले की त्याची निष्ठा मगधावर राज्य करणाऱ्या नंद वंशावर नसून मगधावर होती. चंद्रगुप्ताने राक्षसाला हेही सांगितले की शहर व राज्य नष्ट होईल असे युद्ध तो होऊ देणार नाही. राक्षसाने चंद्रगुप्ताचा युक्तिवाद मान्य केला व चंद्रगुप्त अधिकृतरीत्या मगध सम्राट झाला. राक्षस हा चंद्रगुप्ताचा मुख्य सल्लागार झाला व चाणक्य मोठा राजनेता झाला.

इ.स.पू. ५व्या शतकातील मगध राज्याच्या अंदाजे विस्तार.

इ.स.पू. ३२३ मधील नंद साम्राज्य, सर्वोच्च शिखरावर असताना.

इ.स.पू. ३२० मधील स्थापन झालेले चंद्रगुप्त मौर्य याने केवळ २० वर्षांचा असताना स्थापित केलेले मौर्य साम्राज्य.

चंद्रगुप्ताने साम्राज्याचा विस्तार सेल्युसिद इराणपर्यंत सेल्युकसला हरवून केला. इ.स.पू. ३०५ (अंदाजे)

चंद्रगुप्ताने दख्खनमध्ये साम्राज्याचा विस्तार केला. इ.स.पू. ३००

अशोकाने कलिंगच्या युद्धात जिंकून घेतला व दक्षिणेतील राज्यांना आपले मांडलिक बनवले. (इ.स.पू. २६५)

चंद्रगुप्त मौर्य
संपादन करा
अलेक्झांडरच्या मृत्यूनंतर त्याचा क्षत्रप सेल्युकस निकेटर याने साम्राज्याचा पूर्वेस असलेल्या भारतावर चढाई केली. चंद्रगुप्ताने त्याचा प्रतिकार केला. इ.स.पू. ३०५ मध्ये झालेल्या या लढाईत चंद्रगुप्ताने सेल्युकसचा पराभव केला. त्यानंतरच्या तहानुसार सेल्युकसच्या मुलीचा चंद्रगुप्ताबरोबर विवाह झाला. तर कंभोज-गांधार (पॅरोपॅमिसेड), कंदाहार (अराकोसिया) व बलुचिस्तान (जेड्रोसिया) हे प्रांत मौर्य अधिपत्याखाली आले. बदल्यात ५०० लढाऊ हत्ती चंद्रगुप्ताकडून सेल्युकसला मिळाले, ज्यांचा उपयोग त्याला इप्ससच्या लढाईत झाला. दोन्ही देशांत राजनैतिक संबंध दृढ झाले. मेगॅस्थनिस, डिमॅकस व डायोनिसस हे ग्रीक इतिहासकार चंद्रगुप्ताच्या दरबारात राहत.

चंद्रगुप्ताने पाटलीपुत्र येथे गुंतागुंतीच्या शासनव्यवस्थेसोबत शक्तिशाली व केंद्रीकृत प्रांत निर्माण केला. मॅगॅस्थनिसने लिहिल्याप्रमाणे, चंद्रगुप्ताने भव्य इराणी शहरांशी स्पर्धा करेल अशी ६४ दरवाजे व ५७० मनोरे असलेली मोठी लाकडी भिंत पाटलीपुत्रभोवती बांधली होती. चंद्रगुप्ताचा मुलगा बिंदुसार याने दक्षिण भारतात आपल्या सत्तेचा विस्तार केला. त्याच्या दरबारीही डिमॅकस हा ग्रीक राजदूत होता.

मेगॅस्थनिसने चंद्रगुप्ताच्या सत्तेतील मौर्य जनतेचे शिस्तप्रिय, साधी राहणी, प्रामाणिकता या गुणांचे तसेच निरक्षरतेचेही वर्णन केलेले आहे.

सर्व भारतीय अत्यंत काटकसरीने राहत (विशेषतः तंबूत). त्यांना बेशिस्त लोक आवडत नसत. ते कायद्यांचे नीट पालन करत असत. चोरी हा प्रसंग फार कमी वेळा घडे. सॅंड्रोकोत्तोसच्या (चंद्रगुप्त) तंबूतील ४,००,००० माणसांपैकी काहीनी असे निदर्शनास आणले की चोरीमध्ये २०० द्राखमांहून जास्त काहीही नेलेले नव्हते. भारतीयांचे लिखित कायदे नव्हते व भारतीय लिहिण्याच्या बाबतीत अज्ञानी होते. त्यामुळे ते स्मृतीवरच अवलंबून असत. तरीही ते आनंदाने, साधेपणाने व काटकसरीने राहत. बार्लीच्या धान्यापेक्षा ते तांदळापासून बनलेली मदिरा पीत असत. त्यांचे अन्न हे भातापासून बनलेले आहे.
बिंदुसार
संपादन करा
चंद्रगुप्ताचा मुलगा बिन्दुसार चंद्रगुप्तानंतर मौर्य सम्राटपदी आला. त्याच्या कारकिर्दीत मौर्य साम्राज्याचा दक्षिणेत कर्नाटकमध्ये विस्तार झाला. त्याचा मृत्यू इ.स.पू. २७२ मध्ये झाला.

अशोक
संपादन करा
चंद्रगुप्ताचा नातू (बिन्दुसाराचा मुलगा) हा अशोकवर्धन मौर्य हा होता. तो इ.स.पू. २७३ ते इ.स.पू. २३२ इतका काळ मौर्य साम्राज्याचा सम्राट होता.

अशोक राजपुत्र असताना त्याने उज्जैन व तक्षशिला येथील बंडे मोडून काढली. राजा म्हणून तो महत्त्वाकांक्षी व आक्रमक होता. त्याने दक्षिण भारतात मौर्य राजवट पुनर्स्थापित केली. कलिंगचे युद्ध हा त्याच्या जीवनातील सर्वांत महत्त्वाचा प्रसंग ठरला. घनघोर युद्धानंतर अशोकाने कलिंगच्या सैन्याचा पराभव केला. या युद्धात व नंतरच्या कत्तलीत अंदाजे १,००,००० सैनिक व नागरिक या युद्धात मरण पावले. त्यातील अंदजे १०,००० सैनकि मागधी तर इतर कलिंगदेशीय होते. हे पाहिल्यावर त्याला इतके घोर युद्ध करून लाखो लोकांच्या मृत्यूस कारणीभूत झाल्याचा पश्चात्ताप झाला. कलिंग जिंकल्यावर त्याने बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला. त्याने हिंसा व युद्ध यांचा त्याग केला.

अशोकाने अहिंसेची तत्त्वे आपल्या राज्या अंमला आणली तसेच प्राण्यांची शिकार करणे तसेच गुलामगिरीची प्रथा बंद केली. त्यानुसार कलिंग युद्धातील पराभूतांना सक्तीने गुलाम केलेल्यांना मुक्ती दिली गेली. अशोकाने आपल्या प्रचंड व शक्तिशाली सैन्याचा उपयोग राज्यात शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी केला. अशोकाने आशिया व युरोपीय राष्ट्रांशी चांगले संबंध ठेवले तसेच त्याने तिथे बौद्ध विचारांचा प्रसार केला. ४० वर्षांपेक्षा जास्त काळ त्याच्या राज्यात शांती, समृद्धी व सामंजस्य त्याच्या राज्यात नांदत होते. त्यामुळे तो भारतातील सर्वांत प्रसिद्ध राजांपैकी एक समजला जातो. तो भारतात अजूनही एक आदर्श व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखला जातो.

कर्नाटकातील रायचूर जिल्ह्यातील मस्की येथील शिलालेख
दगडामध्ये कोरलेले अशोकाचे शिलालेख संपूर्ण भारतीय उपखंडात सापडतात. अतिपश्चिमेकडील अफगाणिस्तानपासून दक्षिणेकडे नेल्लोर जिल्ह्यातही ते आढळतात. या शिलालेखांवर अशोकाची धोरणे व कार्य लिहिले आहे. प्रामुख्याने हे शिलालेख प्राकृत भाषेत लिहले गेले आहेत, तरी दोन शिलालेख ग्रीकमध्ये तर एक ग्रीक व एक ॲरेमाइक भाषेमध्ये लिहला गेला आहे. ते असेही प्रमाणित करतात की अशोकाने भूमध्य समुद्राकडील ग्रीक राजांकडेसुद्धा आपले राजदूत पाठवले होते. त्यांच्यावर ग्रीक राजांची नावेदेखील कोरण्यात आली आहेत. अंतियोको (ॲंटियोकस), तुलामाया (टॉलेमी), अंतिकिनी (ॲंटिगोनस), मक (मॅगस), व अलिकासुन्दरो (अलेक्झांडर) यांची नावे त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे शिलालेखांवर आली आहेत. त्यांच्या प्रदेशाचे (म्हणजेच ग्रीसचे) भारतापासूनचे अंतरही शिलालेखांवर अचूक म्हणजेच "६०० योजने दूर" (एक योजन म्हणजे सात मैल) असे लिहिले आहे (अंदाजे ४,००० मैल).

अशोकाचे सारनाथ येथील स्तंभशीर्षाचे प्रतिरूपण, जे आता भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह आहे.

मौर्य काळातील लहान पुतळे, कालखंड चौथे ते तिसरे ख्रिस्तपूर्व शतक.

अशोकाच्या शिलालेखांचे वितरण हे आपल्याला अशोकाच्या राज्याचा विस्तार दाखवतात. पश्चिमेकडे ते त्याच्या समकालीन ग्रीक शहर अय् खानुमच्या सीमेवर असलेल्याकंदाहार येथेही सापडले आहेत. (तिथे ते ग्रीक व ॲरेमाइक मध्ये लिहिले गेले होते).

अस्त
संपादन करा
अशोकानंतर पन्नास वर्षे दुर्बळ सम्राटांचे राज्य होते. दक्षिणेकडे सातवाहन साम्राज्य व वायव्येकडे ग्रीक-बॅक्ट्रिया राजतंत्र या सत्तांच्या उदयामुळे मौर्य साम्राज्याचा विस्तार घटला. अखेरचा मौर्य सम्राट बृहद्रथ याची हत्या त्याच्या ब्राह्मण सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने ख्रि.पू. १८५ मध्ये एका लष्करी संचलनात केली व शुंग राजवंशाची स्थापना केली.

प्रशासन
संपादन करा

उभ्या देवतेसह असलेले मौर्य खंडित पदक. उत्तरपूर्व पाकिस्तान. इ.स.पू. तिसरे शतक. ब्रिटिश म्युझियम
मौर्य साम्राज्य हे चार प्रांतात विभागले गेले होते. अशोकाच्या शिलालेखांच्या अनुसार प्रांतांची नावे तोसली (पूर्वेकडील), उज्जैन (पश्चिमेकडील), सुवर्णनगरी (दक्षिणेकडील) व तक्षशिला (उत्तरेकडील) ही होती. प्रांतीय प्रशासनाचा प्रमुख हा कुमार (राजपुत्र) असे. तो राजाचा प्रतिनिधी म्हणून प्रांतावर राज्य करत असे. राजपुत्राला सहाय्यक म्हणून महाअमात्य व मंत्र्यांची समिती असे. अशीच शासनव्यवस्था साम्राज्याच्या स्तरावरदेखील असे. प्रशासनाचा प्रमुख म्हणून सम्राट तर त्यास साहाय्य करण्यासाठी मंत्रिपरिषद असे.

मौर्य साम्राज्याचे सैन्य हे त्याकाळचे सर्वांत मोठे सैन्य होते. या साम्राज्याकडे ६,००,००० पायदळ, ३०,००० घोडदळ व ९,००० लढाऊ हत्ती होते. हेरगिरीचा विभाग अंतर्गत व बाह्य सुरक्षेसाठी मोठ्या प्रमाणावर माहिती गोळा करत असे. अशोकाने जरी युद्ध व विस्तारास आळा घातला तरी त्याने त्याचे सैन्य शांतता व सुरक्षितता यांसाठी कायम ठेवले.

अर्थव्यवस्था
संपादन करा

मौर्य साम्राज्याचे चांदीचे नाणे. यावर चक्र व हत्ती यांच्या प्रतिमा आहेत. इ.स.पू. तिसरे शतक
मौर्य साम्राज्याच्या आधिपत्याखाली एकछत्री शासन आल्यामुळे अंतर्गत लढायांना आळ बसला व प्रथमच संपूर्ण भारताची अशी एकत्र आर्थिक व्यवस्था उदयास आली. आधीच्या काळात शेकडो राज्ये, शेकडो लहान सैन्ये, शेकडो प्रमुख तसेच आपापसातील अनेक युद्धे अशी परिस्थिती होती. मौर्य काळात शेतकरी कराच्या व सरकारला पिके देण्याच्या बोज्यातून मुक्त झाले. त्याऐवजी अर्थशास्त्र या चाणक्याच्या ग्रंथातील तत्त्वांच्या आधारे शासनाद्वारे प्रशासित अशा शिस्तशीर व उचित प्रणालीद्वारे कर घेतला जाई.

चंद्रगुप्ताने संपूर्ण भारतभर एकच चलन स्थापित केले. त्याने भारतात शेतकऱ्यांना व व्यापाऱ्यांना न्याय व सुरक्षा मिळावी म्हणून प्रांतीय नियंत्रकांचे व प्रशासकांचे जाळे निर्माण केले. मौर्य सैन्याने अनेक गुन्हेगारी टोळ्या, प्रांतीय खाजगी सैन्यांना पराभूत केले. फुटकळ जमीनदारांची राज्ये साम्राज्यात विलीन केली. मौर्य शासन कर गोळा करण्यात कडक असले तरी त्याचा खर्च अनेक सार्वजनिक कार्यांवर केला गेला. याच काळात भारतात अनेक कालवे तयार केले गेले. भारतात अंतर्गत व्यापार या काळात नवीन राजकीय एकात्मता व अंतर्गत सुरक्षा यांमुळे मोठ्या प्रमाणावर वाढला.

मौर्य साम्राज्याचे तांब्याचे नाणे. इ.स.पू. तिसऱ्या शतकाचा उत्तरार्ध.
याचबरोबर मौर्य साम्राज्याने आंतरराष्ट्रीय व्यापारासही प्रोत्साहन दिले. ग्रीक क्षत्रपांच्या राज्यांशी मैत्री करून त्यांच्याशी व्यापाराचे आंतरराष्ट्रीय जाळेही वाढविले. सध्या पाकिस्तान व अफगाणिस्तानच्या सीमेवरील खैबर खिंड ही या व्यापारात अतिशय महत्त्वाची होती. पश्चिम आशियातील ग्रीक राज्ये भारताशी मोठ्या प्रमाणावर व्यापार करू लागली. मौर्य साम्राज्याचे मलय द्वीपकल्पाबरोबरही व्यापारी संबंध होते. भारत रेशीम, रेशमी कापड, कपडे तसेच मसाले व विविध खाद्यपदार्थ निर्यात करी. युरोपाबरोबर विज्ञान व तंत्रज्ञानाची देवाणघेवाण केल्याने हे साम्राज्य अधिकच समृद्ध झाले. अशोकाच्या कारकिर्दीत हजारो रस्ते, कालवे, जलमार्ग, दवाखाने, धर्मशाळा व इतर सार्वजनिक कामे झाली. धान्य व कर गोळा करण्यासंबंधीच्या अनेक कठोर कायद्यांच्या शिथिलीकरणाने मौर्य साम्राज्यात उत्पादनक्षमता व आर्थिक हालचाल वाढली.

मौर्य साम्राज्याची अर्थव्यवस्था ही त्यानंतर अनेक शतकांनंतर उदयाला आलेल्या रोमन साम्राज्यासारखीच होती. दोन्ही साम्राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी संबंध होते. दोन्ही साम्राज्यांत सहकारी संस्थांसारख्या संस्था होत्या.

देशव्याप्ती
संपादन करा
भारत ध्वज भारत
पाकिस्तान ध्वज पाकिस्तान
नेपाळ ध्वज नेपाळ
Flag of Bangladesh.svg बांग्लादेश
अफगाणिस्तान ध्वज अफगाणिस्तान
भूतान ध्वज भूतान
इराण ध्वज इराण
तुर्कमेनिस्तान ध्वज तुर्कमेनिस्तान
ताजिकिस्तान ध्वज ताजिकिस्तान
उझबेकिस्तान ध्वज उझबेकिस्तान
वरील १० देशांच्या कमी-अधिक भूभागांवर मौर्य साम्राज्य पसरलेले होते.

धर्म
संपादन करा

सम्राट अशोकांच्या काळात झालेला बौद्ध धर्माचा प्रसार
मौर्यकाळात आरंभी जैन धर्म साम्राज्याचा प्रमुख धर्म होता. पुढे सम्राट अशोकांनी बौद्ध धर्माचा स्वीकार करून त्याचा देशभर - जगभर प्रसार केला. सम्राट अशोकांच्या काळात बौद्ध धर्म हा अखंड भारताचा राजधर्म होता. तसेच त्यांनी श्रीलंकेमध्ये आपला मुलगा महेन्द्र व मुलगी संघमित्रा यांना पाठवून तेथे बुद्ध धर्माचा प्रसार केला. तेथील राजा तिसा याने बुद्ध धर्माचा स्वीकार केला. अशोकाने पश्चिम आशिया, ग्रीस व आग्नेय आशिया येथे अनेक धर्मप्रसारक पाठवले.

साम्राज्याचा अस्त
संपादन करा
अशोकाच्या राजवटीनंतर ५० वर्षे दुर्बल राजांनी मौर्य साम्राज्यावर राज्य केले. बृहद्रथ हा या साम्राज्याचा शेवटचा राजा होता. त्याच्या कारकिर्दीत त्याचे राज्य अशोकाच्या साम्राज्याहून खूपच लहान होते. तो बुद्ध धर्माचा पुरस्कर्ता होता.

बृहद्रथाची हत्त्या
संपादन करा
बृहद्रथाची हत्त्या इ.स.पू. १८५ मध्ये लष्करी संचलनादरम्यान त्याच्या मुख्य सेनापती असलेल्या पुष्यमित्र शुंग याने केली. त्याने मौर्य साम्राज्याच्या जागी शुंग साम्राज्याची स्थापना केली. "अशोकवदन" सारख्या बौद्ध ग्रंथात बृहद्रथाच्या मृत्यूमुळे व शुंगांच्या उदयामुळे हिंदू धर्माचे पुनरुत्थान व बौद्धांविरोधी लाट आली असे लिहिले आहे. सर जॉन मार्शल यांच्या म्हणण्याप्रमाणे बौद्ध धर्माविरोधीच्या लाटेला स्वतः पुष्यमित्र शुंगच कारणीभूत असावा, परंतु नंतरचे शुंग राजे बौद्ध धर्माला समर्थन करणारे होते हे लक्षात आले आहे. मात्र एटिने लॅमोते व रोमिला थापार तसेच इतर इतिहासकारांनी सांगितले आहे की बौद्ध धर्माला विरोध करण्यासंबंधी ऐतिहासिक पुरावा सापडत नसल्याने बौद्ध धर्मासंबंधीचा विरोध अतिशयोक्तीपूर्ण आहे.

भारत-ग्रीक राज्याची स्थापना
संपादन करा
मौर्यांचे साम्राज्य संपुष्टात आल्यावर खैबर खिंड असुरक्षित बनली व पुढील काळात तेथून परकीय आक्रमणे आली. ग्रीस-बॅक्ट्रियाचा राजा डिमेट्रियस याने या परिस्थितीचा फायदा घेऊन इ.स.पू. १८०च्या सुमारास दक्षिण अफगाणिस्तान व पाकिस्तान जिंकून घेतले. त्याने भारत-ग्रीक राज्य स्थापन केले. ग्रीकांनी पुढील शंभर वर्षांच्या कालखंडात मध्य भारतावर चढाई केली. या ग्रीक राजांच्या कारकिर्दीत बौद्ध धर्म खूपच फोफावला तसेच राजा मिनॅंडर हा बौद्ध धर्मातील महत्त्वाची व्यक्ती बनला. परंतु या राजांचे राज्य कुठवर पसरले होते हे विवादात्मक आहे. नाणकशास्त्रात्मक पुराव्यांवरून लक्षात येते की त्यांचे राज्य ख्रिस्तजन्माच्या कालखंडापर्यंत शिल्लक होते. परंतु त्यांनी शुंग, सातवाहन व कलिंग अशा प्रबळ स्थानिक सत्तांसी केलेला संघर्ष संदिग्ध आहे. परंतु हे स्पष्ट आहे की शक (सिथियन) टोळ्यांनी इ.स.पू. ७०च्या सुमारास भारत-ग्रीक राज्याचा पराभव करून सिंधू नदीच्या आसपासचा प्रदेश, मथुराजवळील प्रदेश व गुजरात हे प्रदेश जिंकले.

वास्तूंचे अवशेष
संपादन करा

कुम्राहर येथील मौर्य स्तंभ
सध्या मौर्यकाळातील वास्तूंचे अवशेष फारच तुरळक प्रमाणात सापडतात. १० मीटर उंची असलेल्या ८० स्तंभ असलेल्या मौर्यकालीन बहुस्तंभी मंडपाचे अवशेष पाटणा रेल्वे स्थानकापासून पाच किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कुम्राहर येथे सापडले आहेत. मौर्य राजधानीच्या जवळ असल्याने ह्यास खूप महत्त्व आहे. तिची शैली काही प्रमाणात इराणच्या हखामनी वास्तुशैलीसारखी आहे.

बराबार गुहा या मौर्यकालीन वास्तुशैलीचे अजून एक उत्तम उदाहरण आहेत. यातील लोमस ऋषी गुहेचा पुढील भाग महत्त्वाचा आहे. या गुहा मौर्यांनी बौद्धांमधील आजीविक संप्रदायांना देऊ केल्या होत्या.

अशोकाचे स्तंभ ह्या सर्वांत जास्त पसरलेल्या मौर्य वास्तू आहेत. बरेचसे स्तंभ सुंदरतेने सजवलेले आढळले आहेत. संपूर्ण भारतीय उपखंडात ते चाळीसहून अधिक सापडले आहेत.

Latest post

राष्ट्रीय कॉंग्रेसच्या स्थापनेपूर्वीच्या संस्था

🔹 जमीनदारांची संघटना १८३७ मध्ये बंगालमधील काही जमीनदारांनी एकत्र येऊन 'लॅंड होल्डर्स असोसिएशन' या नावाची संस्था स्थापन केली. राजकीय...