Sunday 1 May 2022

महाराष्ट्रातील वने व वनांचे प्रकार

महाराष्ट्रातील वने व वनांचे प्रकार-

महाराष्ट्रातील वने व वनांचे प्रकार –

1. उष्ण कटिबंधीय सदाहरित वने


2. उष्ण कटिबंधीय निमसदाहरित वने


3. उपउष्ण कटिबंधीय सदाहरित वने

4. उष्ण कटिबंधीय आर्द्र पानझडी वने / मान्सून वने

5 . उष्ण कटिबंधीय शुष्क पानझडी वने

6. उष्ण कटिबंधीय काटेरी वने

7. किनारपट्टीवरील खारफुटीची वने

1. उष्ण कटिबंधीय सदाहरित वने
वार्षिक पर्जन्यमान 200 सेंमी पेक्षा जास्त असलेल्या भागात ही वने आढळतात .

महाराष्ट्रात सह्याद्रीचा घाटमाथा , माथेरान , महाबळेश्वर , पाचगणी , कोयना , दक्षिण कोकणात राधानगरी , आंबोली या ठिकाणी हि वने आढळतात .

वैशिष्ठ्य-

घनदाट वनांचे आच्छादन वृक्षांची उंची साधारण 45 ते 60 मी .

हि बने नेहमी सदाहरित व अतिशय घनदाट असतात .

हि वृक्षे दाटीवाटीने व सलग वाढलेली असतात .

वृक्षांचा प्रकार –

जांभूळ , फणस , नागचंपा , कळब , कावसी , पांढरासिडार , शिसव , ओक , जंगली आंबा व तेल्या ताड इ .

वेल व झुडपी वेत करवंद , बामणी , निर्गुडी , रानकेळी , व बांबू .

आर्थिक महत्व-

या वनस्पती आर्थिकदृष्ट्या फार महत्वाची नसतात . या वनातील लाकूड कठीण असते .

2. उष्ण कटिबंधीय निमसदाहरित वने
वार्षिक पर्जन्यमान 150 ते 200 सेंमी असते त्या प्रदेशात हे वने आढळतात .

कोकण किनारपट्टीच्या भागात व घाटमाथ्यावर हि वने आढळतात .

महाराष्ट्रातील 8 % वने या प्रकारात मोडतात .

वैशिष्ठ्ये-

सदाहरित वनापेक्षा कमी उंचीची म्हणजे 20 ते 30 मी एवढी उंची असते .

हि वने सलग पट्ट्यात न वाढता तुटक स्वरूपात वाढतात .

सर्व वृक्षांची पाने हि एकाच वेळी गळून पडत नाहीत .

विशिष्ट कालावधीने ती गळतात म्हणून ती वने हिरवीगार असतात .

वृक्षांचा प्रकार-

नारळ , सुपारी , आंबा , कदंब , शिसव , बेहडा , केन , किंजल , फणस , बिबळा , शेवरी , ऐन , व किंजल इ .

आर्थिक महत्व-

हि वने आर्थिकदृष्ट्या महत्वाची असतात .

वृक्षांचा वापर इमारत व फर्निचरसाठी केला जातो .

महाबळेश्वर , माथेरान , भिमाशंकर परिसरात मध गोळा करण्याचा व्यवसाय चालतो .

3. उपउष्ण कटिबंधीय सदाहरित वने
हि वने सह्याद्री पर्वतरांगांच्या 1200 मी . पेक्षा जास्त उंचीच्या प्रदेशात आढळतात .

उन्हाळा कडक व हिवाळा थंड अशा प्रदेशात हि वने आढळतात .

पर्जन्यमान 350 सेंमी ते 400 सेंमी पेक्षा अधिक .

वैशिष्ट्ये-

वृक्षांचे लाकूड मऊ असते .

अनेक प्रकारची वृक्ष , वेली , झुडपी या भागात असतात .

त्यामुळे ती हिरवी दिसतात .

वृक्षांची विविधता या ठिकाणी जास्त असते .

वृक्ष-

अंजन , जांभूळ , बेहडा , हिरडा , आंबा , बकुळ , कारवी , शेंदरी , काटेकवट , तेजपान , लव्हेंडर इ .

प्रदेश-

अस्तभा डोंगर , सातपुडा ( नंदुरबार ) , गाविलगड टेकड्या ( अमरावती ) , भिमाशंकर , महाबळेश्वर , पाचगणी .

आर्थिक महत्व-

वन औषधी तयार करणे व तिचा विक्रीचा व्यवसाय करणे .

मध गोळा करणे व मधुमक्षिका पालन केंद्र चालवणे .

विविध प्रकारची फुले गोळा करून वनौषधी , पेय तयार करणे .

4 . उष्ण कटिबंधीय आर्द्र पानझडी / मान्सून वने
हि वने जास्त उंच व मध्यम पावसाच्या प्रदेशात आढळतात .

पर्जन्यमान 100 सेंमी ते 150 सेंमी .

महाराष्ट्रातील 30 % वने या प्रकारात मोडतात .

वैशिष्टये-

हि वने पावसाळ्यात वाढतात , तर उन्हाळ्याच्या सुरवातीला यांची पाने गळतात .

झाडाची उंची -30 ते 40 मी

पावसाळा सुरू झाल्यावर वृक्षांना नवीन पालवी फुटतात .

या प्रकारची वने जास्त घनदाट नसतात .

वृक्ष –

पिंपळ , तेंदू , महू , साग , साल , चंदन , पळस , कांचन , अर्जुन , आवळा , खैर , शिसव .

प्रदेश-

पूर्व महाराष्ट्रात भंडारा , चंद्रपूर , गडचिरोली , तसेच सह्याद्रीचा पर्जन्यछायेचा प्रदेश , सातमाळा , हरिशचंद्र , बालाघाट , महादेव डोंगररांगा , धुळे , नाशिक , पुणे , ठाणे , कोल्हापूर या जिल्ह्यात हि वने आढळतात .

आर्थिक महत्व-

सागाच्या लाकडाचा वापर इमारत व फर्निचरसाठी होतो .

डिंक , लाख , मध गोळा करणे , तेंदूची पाने गोळा करणे , मोहाची फुले गोळा करणे इत्यादी व्यवसाय चालतात .

वनौषधी , वनफुले इ . विक्री व्यवसाय या वन प्रकारात चालतो .

5 . उष्ण कटिबंधीय शुष्क पानझडी वने
तीव्र उन्हाळा असणाऱ्या व जास्त तापमानाच्या व कमी पर्जन्याच्या प्रदेशात हि वने आढळतात .

पर्जन्यमान 80 ते 120 सेंमी .

महाराष्ट्रातील 60 % वने या प्रकारात मोडतात .

वैशिष्ट्ये-

हि वने अतिशय विरळ असतात , वृक्षांना काटे असतात .

मध्यम उंचीची व झुडपांची स्वरूपात आढळतात . वनातील वृक्षांची पाने हि उन्हाळ्याच्या सुरवातीला गळतात .

वृक्ष-

बोर बेल पळस , अंजन , आवळा , साग , खैर , तेंदू हे वृक्ष आढळतात .

प्रदेश-

सह्याद्रीचा पूर्व उतार , सातपुडा , अजिंठा डोंगररांगा , मराठवाडा , विदर्भ या प्रदेशात तसेच जळगाव , बुलढाणा , अमरावती , नागपूर , भंडारा , गोंदिया या जिल्ह्यात आढळतात .

आर्थिक महत्व-

सागवान लाकडाचा समावेश असल्यामुळे आर्थिकदृष्टया महत्वाची .

मध , डिंक , लाख , व कात तयार करण्याचा व्यवसाय या वन प्रकारात चालतो .

तेंदूची पाने गोळा करून विडी उद्योग चालतो .

6 . उष्ण कटिबंधीय काटेरी वने
महाराष्ट्र पठारावरील कमी पावसाच्या व कायम अवर्षणग्रस्त प्रदेशात हि वने आढळतात .

पर्जन्यमान 80 सेंमी पेक्षा कमी या वनस्पतींना पोषक हवामान नसल्यामुळे त्याची पुरेशी वाढ होत नाही .

वनस्पती खुरट्या व काटेरी असतात .

महाराष्ट्रातील 1 % वने या प्रकारात मोडतात .

वैशिष्ट्ये-

या वनातील वृक्षांच्या फांद्यांना काटे असतात .

पानाच्या टोकावर शेवटी काटे असतात .

पाण्याच्या शोधार्थ वृक्षांची मुळे जमिनीत खूप खोलवर गेलेली असतात .

वृक्षांच्या पानाचा आकार लहान असतो .

वृक्षांचे लाकूड टणक असते व वृक्षांची साल जाड असते .

वृक्ष-

बोर , कोरफड , धामण , सालाई , बाभूळ , निंब , हिरडा , निवडुंग , हिवर , घायपात , इ .

प्रदेश-

जळगाव , धुळे , अहमदनगर , सातारा , सांगली , पुणे , कोल्हापूर , सोलापूर या जिल्ह्यात तसेच मराठवाडा , विदर्भ भागातही हि वने आढळतात .

7. किनारपट्टीवरील खारफुटीची वने
पश्चिम किनारपत्तीलगत नद्यांच्या मुखाशी भरती- अहोटीच्या पाण्याच्या पातळीच्या दरम्यान खड्यांची निर्मिती झाली आहे .

या प्रदेशात या वनस्पती आढळतात .

या वनांचे महाराष्ट्रात नगण्य म्हणजे 0.1 % आहे .

या वनाना कांदळवने म्हणतात .

वैशिष्ट्ये-

हि वने दाट व एकमेकांत वाढलेली असतात , दलदलयुक्त प्रदेशातून वर आलेली असतात .

वृक्षांची उंची फार नसते .

या वनातील वृक्षांना सुंद्री असे म्हणतात .

ऑक्सिजनची कमतरता भरून काढण्यासाठी या झाडांची मुळे जमिनीमधून वर अशी उलटी वाढतात .

वृक्ष-

चिपी , आंबेटी , काजळा , मरांडी , कांदळ व तिवरी .

प्रदेश-

आचरा , रत्नागिरी , देवगड , वैतरणा , मुंब्रा , श्रीवर्धन , कुंडलिका , वसा या प्रदेशात आढळतात .

आर्थिक महत्व-

लाकूड हलके असल्यामुळे व पाण्याच्या संपर्कात वाढल्यामुळे होड्या व बोटी तयार करण्यासाठी लाकडाचा वापर होतो .

या वनांमुळे सागरकिनारपट्टीचे विनाशकारी लाटांपासून मोठ्या प्रमाणावर संरक्षण होते .

No comments:

Post a Comment

Latest post

𝐌𝐨𝐫𝐧𝐢𝐧𝐠 𝐁𝐨𝐨𝐬𝐭𝐞𝐫

❇️ आईस्क्रीम मॅन ऑफ इंडिया' रघुनंदन कामथ यांचे वयाच्या 70 व्या वर्षी निधन ◾️नॅचरल्स आईस्क्रीमचे संस्थापक रघुनंदन श्रीनिवास कामथ यांचे ...