वैयक्तिक सत्याग्रह (१९४०)

🔷 पार्श्वभूमी

🔸 मुख्य कारण: ब्रिटीश सरकारच्या 'ऑगस्ट ऑफर'ला विरोध करणे.

🔸 मुख्य उद्देश: महायुद्धात भारतीयांची सक्तीची संमती नाही हे दर्शवणे.

🔸 अधिकृत सुरुवात: १५ ऑक्टोबर १९४०.

🔷 प्रमुख सत्याग्रही (क्रमानुसार)

🔸 १. पहिले सत्याग्रही: आचार्य विनोबा भावे.

🔻 ठिकाण: पावनार आश्रम (वर्धा) येथून १७ ऑक्टोबर १९४० ला सुरुवात.

🔻 परिणाम: युद्धविरोधी भाषणामुळे ३ महिन्यांची अटक.

🔸 २. दुसरे सत्याग्रही: पंडित जवाहरलाल नेहरू.

🔻 परिणाम: ब्रिटीश सरकारकडून ४ वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा.

🔸 ३. तिसरे सत्याग्रही: ब्रह्मदत्त (आश्रमातील संन्यासी).

🔸 ४. चौथे सत्याग्रही: मौलाना अबुल कलाम आझाद.

🔷 आंदोलनाचे स्वरूप व रणनीती

🔸 सत्याग्रह पद्धत: सामूहिक ऐवजी केवळ गांधीजींनी निवडलेले व्यक्तीच वैयक्तिक पातळीवर आंदोलन करणार.

🔸 ब्रिटीश कारवाई: आंदोलन दाबण्यासाठी वृत्तपत्रांवर 'सेन्सॉरशिप' (बातम्यांवर बंदी) लागू.

🔸 दुसरा टप्पा (१९४१): 'सलोखा सत्याग्रह' सुरू करून हजारो कार्यकर्त्यांनी सामूहिक अटक करून घेतली.

🔸 महाराष्ट्र विशेष योगदान:

🔻 बॉम्बे प्रांत सत्याग्रहींच्या संख्येत देशात अग्रस्थानी.

🔻 महाराष्ट्रातून ३,५०० पेक्षा जास्त कार्यकर्त्यांची अटक.

🔸 अधिकृत घोषणा: "युद्धात ब्रिटीशांना पैशाची किंवा माणसांची मदत करू नका."

🔸 पर्यायी नाव: सत्याग्रही दिल्लीकडे कूच करत असल्याने 'दिल्ली चलो आंदोलन' म्हणूनही प्रसिद्ध.

🔸 समाप्ती: डिसेंबर १९४१ मध्ये जपानच्या युद्धप्रवेशामुळे निर्माण झालेल्या गंभीर परिस्थितीमुळे गांधीजींनी आंदोलन मागे घेतले.