√ लघुग्रहांच्या पट्ट्यांच्या संदर्भाने ग्रहांचे दोन वर्ग केले आहे.
१) अंतर्ग्रह
२) बहिर्ग्रह
√ १) अंतर्ग्रह :
◆ सूर्य आणि लघुग्रहांचा पट्टा, याच्या दरम्यान असलेल्या ग्रहांना अंतर्ग्रह म्हणतात.
◆ बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ हे अंतर्ग्रह आहेत. त्यांचे आकारमान लहान आहे. त्यांचे कवच खडकांचे बनले आहे.
◆ बुध व शुक्र या दोन्ही ग्रहांचे कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेच्या आत येत असल्याने त्यांना कक्षान्तर्गत ग्रह असेही म्हणतात.
√ २) बहिर्ग्रह :
◆लघुग्रहांच्या पट्ट्यापलीकडील ग्रहांना बहिर्ग्रह म्हणतात. यांत गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून यांचा समावेश होतो. सर्व ग्रहांना खडक व धूलिकणांची बनलेली कडी आहेत. या ग्रहांचे आकारमान मोठे आहे व त्यांचे बाह्यावरण वायुरूप आहे.
●●ग्रहांची वैशिष्ट्ये●●
१) बुध :
√ सूर्याला सर्वात जवळचा ग्रह.
√ आकारमानाने सर्वात लहान ग्रह.
√ सर्वात हलका व सर्वात उष्ण ग्रह.
√ सूर्यमालेतील सर्वात वेगवान ग्रह.
√ सूर्याभोवती एक परिभ्रमण पूर्ण करण्यास ८८ दिवस लागतात.
√बुध या ग्रहास एकही उपग्रह नाही.
२) शुक्र (Venus) :
√ सर्वात तेजस्वी ग्रह.
√ कृष्ण पक्षात रात्री त्यापासून प्रकाश मिळतो.
√ पृथ्वीला सर्वात जवळचा ग्रह.
√ शुक्र हा जवळ-जवळ सर्व बाबतीत पृथ्वीसारखाच आहे म्हणून याला पृथ्वीची बहिण म्हणतात.
√ सर्व ग्रह सूर्याभोवती फिरतांना स्वत:भोवती सुद्धा पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरतात.
√ अपवाद शुक्र आणि यूरेनस मात्र स्वत:भोवती पूर्वेकडून पश्चिमेकडे फिरतात.
√ चंद्राप्रमाणे शुक्राच्यादेखील कला दिसतात.
√ शुक्रावरील वातावरण पिवळसर ढगांनी व्यापलेला असल्याने त्याला “ढगांच्या आड लपलेला शुक्र' असेही म्हणतात.
√ शुक्र ग्रहावर दिवस आणि रात्रीचे तापमान सारखेच असते.
√ शुक्राला उपग्रह नाही.
√ पहाटे हा ग्रह पूर्व क्षितिजावर व संध्याकाळी पश्चिम क्षितिजावर दिसला.
३) पृथ्वी :
√ जीवसृष्टी अस्तित्वात असलेला एकमेव ग्रह.
√ सर्वाधिक घनतेचा ग्रह(५.५) gm/cm'
√ चंद्र हा एकमेव उपग्रह.
√ जीवसृष्टी अस्तित्वात असलेला सूर्यमालेतील एकमेव ग्रह.
√ पृथ्वीची विभागणी सुमारे ७१% पाणी व २९% भूभाग अशी करण्यात येते.
√ पृथ्वीचा उत्तर गोलार्ध हा भूगोलार्ध म्हणून तर दक्षिण गोलार्ध हा जलगोलार्ध म्हणून ओळखला जातो.
◆ पृथ्वीची माहिती
√ पृथ्वीचा आकार - जिऑईड (पृथ्वी धूवाकडील बाजूला चपटी व विषुववृत्तालगत फुगीर)
√ पृथ्वीची उत्पत्ती - सुमारे ४५० कोटी वर्षापूर्वी
√ पृथ्वीचे क्षेत्रफळ - ५ अब्ज चौ.कि.मी.
√ पृथ्वीचा विषुववृत्तीय परिघ - ३९,८४३ कि.मी.
√ ध्रुवीय परिघ - ३९,७४६ कि.मी.
√ विषुववृत्तीय व्यास - १२,७५४ कि.मी.
√ ध्रुवीय व्यास - १२,७१० कि.मी.
√ पृथ्वीची घनता - ५.५ gm/em' |
√ सूर्यापासून अंतर - अंदाजे १५ कोटी कि.मी.
√ पृथ्वीचा परिघ सर्वप्रथम एऍटोस्थेनिस या इजिप्तच्या संशोधकाने शोधला.
√ पृथ्वीच्या गुरूत्वाकर्षणातून मुक्त होण्यासाठी आवश्यक वेग (escape velocity) ११.२ किमी/सेकंद.
√ पृथ्वीचा परिवलन काल - २३ तास ५६ मिनिटे ४ सेकंद.
√ परिभ्रमण (सूर्यभोवती फिरणे) - ३६५ दिवस ५ तास ४८ मिनिट ५४ सेकंद
४) मंगळ (Mars) :
√ लाल ग्रह असेही म्हणतात.
√ कारण Feo चे प्रमाण जास्त.
√ शुक्राप्रमाणे मंगळ हादेखिल पृथ्वीला जवळचा ग्रह
√ मानव वस्ती शक्य असलेला ग्रह
√ त्यामुळे जगातील प्रमुख देश आज मंगळावर संशोधन करण्यात गुंतलेले आहे. (pathfinder, curosity यान)
√ उपग्रहांची संख्या : दोन (Phobos, Deimos)
√ Nix oympia हे सर्वात उंच शिखर (ऐवरेस्ट पेक्षा ३ पट उंच)
५) गुरू (Jupiter) :
√ सर्वात मोठा व जड ग्रह.
√ गुरूच्या पृष्ठभागावर पांढरट पट्टे आढळतात.
√ गुरू हा पृथ्वीच्या तुलनेत १३०० पटीने मोठा आहे.
√ अलीकडे गुरूच्या भोवती शनीप्रमाणे कडी आढळून आली आहे.
√ उपग्रहांची संख्या - ६३ (Lo, Europe, casillo, Ganymeda)
√ गुरूला स्वत:भोवती एक फेरी घालण्यास (परिवलन) १ तास ५० मिनिटे लागतात.
√ तर सूर्याभोवती एक परिभ्रमण करण्यास १२ वर्षे लागतात.
√ सर्व ग्रहांपैकी सर्वात छोटा दिवस गुरू चा आहे.
६) शनि (Saturn) :-
√ दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा ग्रह.
√ निळा रंग ही शनिची महत्वाची खूण आहे.
√ सर्वात कमी घनतेचा ग्रह (०.६८) gm/cm'.
√ या ग्रहाभोवती तीन कडी आहेत. कडी आपल्याला दुर्बिणीतून दिसू शकतात.
√शनि - ३१ उपग्रह (Titan, Rhea, Tethys).
√ Titan हा सूर्यमालेतील एकमेव उपग्रह आहे ज्याला स्वत:चे वातावरण आहे.
७) युरेनस : (प्रजापती)
√ रंग हिरवट निळा आहे.
√ युरेनस स्वत:भवती पूर्वेकडून पश्चिमेकडे फिरतो.
√ त्यामुळे युरेनस वर सूर्य पश्चिमेला उगवून पूर्वेला मावळतो.
√ उपग्रह : २७ (Ariel, Miranda, Titanica, oberon)
√ यूरेनस या ग्रहाला प्रजापती हे भारतीय नाव जनार्दन बाळाजी मोडक यांनी दिले.
८) नेपच्यून (वरूण):
√ सूर्याला आणि पृथ्वीला सर्वात लांबचा ग्रह.
√ निळ्या रंगाचा ग्रह.
√ या ग्रहाच्या भवती मिथेन वायु जास्त असावे.
√ उपग्रह - १४ (Titron, merid)
√ या ग्रहाभोवती पाच कडी आहेत.
√ हा सर्वात शित ग्रह आहे.
◆ बटूग्रह
√ नेपच्यून ग्रहाच्या पलीकडे सूर्याभोवती प्रदक्षिणा घालणारे लहान आकार
√ उदा.: प्लुटो, पॅसिडॉन.
√ महत्त्वाचे : ऑगस्ट २००६ मध्ये प्लूटो (कुबेर) हा ग्रह' म्हणून असलेली मान्यता काढून घेण्यात आली.
√ कारण : प्लुटो वर्तुळाकार कक्षेऐवजी लंबवर्तुळाकार कक्षेत भ्रमण करित व प्लुटो नेपच्यूनची कक्षा ओलांडत असे.
√ अमेरिकन खगोलशास्त्रज्ञ क्लॉईड टॉम्बथ याने १९३० मध्ये प्लूटो या ग्रहाचा शोध लावला होता.
